خرید کتاب سکه طلا
تاریخ دریافت خبر:
آسبادهای نشتیفان؛ بنایی که باد را به خدمت می‌گیرد

آسیاب های بادی نشتیفان در استان خراسان رضوی، مشهور به آسباد، از بزرگ ترین مجموعه های خشت، گل و چوبی بازمانده از دوره صفویه و همچنین بزرگ ترین و قدیمی ترین مجموعه آسبادهای جهان به شمار می آیند. با کجارو همراه باشید.

نشتیفان شهری است قدیمی که دست کم در شش سده گذشته با همین نام خوانده می شده است. سوزنی سمرقندی آورده است که آل مظفر یکی از سلسله پادشاهان و حکام ایرانی اهل نشتیفان بوده اند و شاه شجاع از بزرگان این شهر سال ها بر شیراز و فارس حکمرانی نمود که در زمان حکومت وی اندیشمندان و شاعران فراوانی چون حافظ در تاریخ ایران ماندگار شدند و شهر نشتیفان در اوایل قرن نهم هجری شناخته شده و معمور بوده است.

آسبادهای نشتیفان

مقاله مرتبط:

همچنین قبرستان هایی به شیوه مقبره های زرتشتیان باستان اطراف شهر را فرا گرفته که بعضی از ساکنین معتقدند عده ای از فرزندان و نوادگان پادشاهان سلسله اشکانیان (که اتفاقا در خراسان بر ایران حکمرانی می کردند) در آن ها نهفته اند و دسته ای دیگر معتقدند در گذشته برای ایمن نگه داشتن شهر از حملات و تجاوزات احتمالی در اطراف شهر بزرگان آن را تدفین می نموده اند تا به اصالت و درستی مردمان آن اشاره کنند. مسجد جامع شهر نیز که به سبب عنایت شیخ زین الدین خوافی و به دستور پیر احمد خوافی به غیر از هرات و بغداد در نشتیفان نیز تاسیس و به رغم استفاده اهالی آن به یکی از آثار گرانبهای باستانی مبدل شده، نشان از اهمیت فرهنگی این شهر در گذشته های نه چندان دور می دهد.

وجه تسمیه

قصه عامیانه در مورد ریشه نام این شهر این است که عبارت نشتیفان ترکیبی است از دو کلمه «نش» که محلی شده «نیش» کنایه از نیش کژدم (محلی شده عقرب) که به وفور در نواحی گرم و خشک به خصوص نشتیفان یافت می شود و «تیفان» که محلی شده «توفان» یا همان وزش بادهای موسمی است که در تمام ایام سال این منطقه را به لحاظ موقعیت جغرافیایی ممتاز گردانده و ساکنین آن را چندین هزار سالی است به فکر تاسیس آسیاب بادی های معروفش در جهت بهره برداری از این جریانات هوایی کرده است.

آسبادهای نشتیفان

آسبادهای نشتیفان

آسیاب بادی یا آسیای بادی گونه ای آسیاب است که نیروی جنبشی آن از راه باد فراهم می گردد. معمولا در گذشته آسیاب های بادی را برای آرد کردن گندم می ساختند. از آسیاب های بادی هم چنین در کارهای دیگر مانند پمپ کردن آب استفاده کرد که به آن پمپ بادی گفته می شود.

درباره پیدایش این آسیاب ها اطلاعات دقیقی در دسترس نیست. اغلب مورخین که در طول قرون متمادی به ایران سفر کرده اند مبنای آن ها را قبل از فتح ایران به دست مسلمین ذکر می کنند. حتی برخی پا را فراتر نهاده و تکوین آن ها را به ۱۷۰۰ سال قبل از میلاد مسیح مربوط می دانند.

آسبادهای نشتیفانقدیمی ترین و موثق ترین مرجعی که وجود آسیاب بادی را قبل از اسلام در ایران اثبات می کند تاریخ ابن خلدون است. همچنین منابع زیادی سیستان را محل اولیه آسیاب بادی ها می دانند.

از توجه و تامل در واژه آس می توان به تاریخچه آسیاب بادی ها پی برد. آس به معنی دانه ریز سنگ است. در فرهنگ معین درباره آس چنین آمده است: «دو سنگ گرد و مسطح بر هم نهاده و سنگ زیرین در میان میلی آهنین و جز آن از سوراخ میان سنگ زیرین در گذشته و سنگ فوقانی به قوت دست آدمی یا باد یا آب و یا برق و یا بخار چرخه و حبوب و جز آن را خرد کند و آرد سازد.»

ظهور آسیاب بادی ها در نشتیفان به سبب بادهای ۱۲۰ روزه سیستان است که ساکنین گذشته شهر نشتیفان با توجه به قدرت و شدت باد نیاز به ایجاد آسیاب بادی را حس کردند. سون هدین در مورد علل پیدایش آسبادها نشتیفان چنین می نویسد: «در تمام طول سال بادهای شمال حاکمیت دارند و استقرار باد و همچنین نبود آب موجب احداث آن شده است.»

آسبادهای نشتیفان

در روزگارانی که هیچ نیروی خاصی جهت رفع نیازهای بشر وجود نداشته، مهار باد و استفاده از آن برای آرد کردن گندم سبب افزایش کارایی نشتیفان شده است. به هر حال عدم وجود همیشگی باد و در اختیار نبودن آن در همه اوقات سال یک مشکل عمده در استفاده از آسیاب ها بوده است، ولی مردمان گذشته نشتیفان برای رفع این مشکل تدابیری اندیشیده اند. در فصولی که باد کمی وجود داشته باشد از رودخانه های جنوب نشتیفان که در این موقع از جریان آب برخوردار بوده جهت بکارگیری آسیاب های آبی استفاده کرده اند. بقایای آسیاب های آبی در نشتیفان قابل رویت است.

طرز کار آسبادها

طرز کار آسبادها طبق تحقیقات علمی و نکاتی که در کتاب جغرافیای تاریخی ولایت زاوه ذکر شده است به این صورت است که چرخ و پرهای غول آسایی را که ۴۸ بال و ۳۲ پر و ۸ درگاه دارد بر بام آسیاب و جهت وزش باد قرار می دهند. اندام این چرخ و پر از خرپلی سنگین و محکم ساخته شده است. باد با عبور از دروازه ای بادگیر به زوایای درگاه های هشت گانه می رسد و چرخ و پر را به حرکت در می آورد. از حرکت چرخ و پر نیرویی به تیر آسیاب منتقل می شود و چون سر دیگر به سنگ رویی آسیاب متصل است لاجرم سنگ هماهنگ با گردش تیر باید بچرخد و می چرخد.

وقتی سنگ رویی بدین ترتیب به حرکت در می آید چوبی کوچک به نام لک لکی را با خود می جنباند. و حرکت لک لکی باعث ارتعاش، دول بره (ناودان چوبی که گندم از پرخو به وسیله آن به شیار سنگ ها می رسد) می گردد. دول بره در حرکت افقی گندم را آهسته آهسته از پرخوی گندم (مخزنی که گندم را در آن می ریزند) به حفره میانی سنگ هدایت می کند. طبیعی است هر چه باد سریع تر بوزد سنگ گردش سریع تری دارد و چون سنگ به سرعت بچرخد حرکت لک لکی و لرزش دول بره مقدار گندم زیاد تری را به میان سنگ ها می برد.

آسبادهای نشتیفان

به طور کلی می توان گفت آسباد نشتیفان، سیستمی است که در عین سادگی، دارای کارایی خوبی بوده و نیروهای طبیعی را بدون صرف هزینه به کار می گرفته و در جهت فعالیت خود از آن بهره می برده است. آسیاب های بادی در مقایسه با آسیاب های صنعتی کنونی، هیچ آلودگی نداشته و باعث بر هم خوردن نظم و چرخه طبیعت نیز نمی شده است. نکته ای که باید در زندگی بشر مدرن کمی مورد تأمل قرار گیرد!

منبع anobanini arthut برچسب‌ها خراسان رضوی باد آسیاب بادی

لینک کوتاه: betanews.ir/news/397192

خبر فوق مربوط به رسانهکجارو می باشد و جستجوگر هوشمند بتانیوز صرفا آن را بازنشر کرده است. مشاهده در سایت منبع : لینک مستقیم