تاریخ دریافت خبر: نظر بینندگان
عقیق:تهران/ امروز هشتم اسفند، مصادف است با درگذشت فرج الله سلحشور، کارگردان انقلابی سینما و تلویزیون. او که هرگز فریب شهرت و رزق و برق هنر هفتم را نخورد و بر سر اعتقادات و آرمان های انقلاب، محکم ایستاد و هجمه ها را به جان خرید و خم به ابرو نیاورد.

«جمال شورجه» از کارگردانان مطرح سینما و تلویزیون ایران در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری «حوزه» در تهران، از سابقۀ آشنایی و همکاری هایش با «فرج الله سلحشور» می گوید.

باز هم این حوزۀ هنری بوده که محمل آشنایی و همکاری این دو هنرمند بوده است. شاید نتوان، یا به سختی بتوان، فعالیت ها و همکاری ها و هم دلی های هنری و فرهنگی اوایل انقلاب را ردیابی کرد و به حوزۀ هنری نرسید...

این گفتگو را در ادامه می خوانید.

آقای شورجه، دربارۀ سابقه آشنایی تان با آقای سلحشور بفرمایید.

سابقه آشنایی بنده با آقای سلحشور شاید به بیش از 25 سال پیش برمی گردد که ما در حوزه هنری سازمان تبلیغات بودیم. آقای سلحشور یکی از ارکان حوزه بودند. زمان جنگ بود. سال های 62، 63. آقای سلشحور آن موقع بیشتر در حوزۀ تئاتر و بازیگری فعال بودند. البته در مدیریت و تأسیس های آنجا [دخیل بودند]، مثلاً طراحی اصلی آمفی تئاتر تالار اندیشه با آقای سلحشور بود و تا جایی که در خاطرم است، اجرایش را هم مدیریت کردند. البته بعدها (بعد از این چند سالی که آقای سلحشور از آنجا بیرون آمدند)، تغییرات جزئی کرد. من خاطرم هست که به تمام اموری که در ساخت آنجا انجام می شد، نظارت داشت.

می دانید که قبل از انقلاب اینجا (ساختمان حوزۀ هنری) مرکز بهائیت بود. تشکیلات بهایی ها بود. خصوصاً مرکزیت آن ساختمان. نمی دانم حالا آنجا تطهیر شده یا نشده؟ چون به هر جهت رگ و پی ساختمان قدیمی آجری آنجا، با آن گنبد و... متعلق به این فرقه است.

آقای سلحشور در حوزه هنری مسئولیتی داشتند؟

علاوه بر بازیگری، در امور اجرایی هم کارهایی می کردند. آن موقع خیلی تقسیم مسئولیت نشده بود. حوزه چند تا لیدر داشت و یکی از آنها آقای سلحشور بود.

بقیه چه کسانی بودند؟

تا جایی که در خاطرم هست، در حوزۀ سینما و تئاتر آقای سلحشور بودند؛ آقای کاسبی بودند؛ آقای مخملباف، آقای فنائیان، آقای کشان فلاح، آقای جعفر دهقان و دوستان دیگر بودند. البته ما در خود حوزه مستقر نبودیم. ما بعد از یک دوره آموزش فیلمسازی که بعد از انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاهها در بیرون دیده بودیم، فعالیت می کردیم.

این دوره به همان سال های اول انقلاب برمی گردد؟

بله، سال 1359 بود.

دوره هایی که انجمن اسلامی دانشجویان برگزار می کرد؟

بله، آن موقع دانشگاه ها فقط یک انجمن اسلامی داشت، که آن موقع دفتر تحکیم وحدت بود. یک تشکل بود، مثل الآن فِرَق مختلف نبودند. بعد از این دوره آموزش فیلمسازی که ما دیده بودیم، حدود بیست، سی نفر به حوزۀ هنری سازمان تبلیغات آمدیم و آنجا در بخش سمعی و بصری مستقر شدیم. در واقع سمعی، بصری حوزۀ هنری را این گروه سی نفره راه اندازی کردند. هرچند در خیابان سمیه و در تقاطع ویلا (نجات اللهی) بود، ولی رفت و آمد داشتیم.

اسم آن دوره تله فیلم بود؟

خیر، ما دوره آموزش فیلمسازی مان را در تله فیلم گذراندیم. بعد که آموزش ها را پشت سر گذاشتیم، به اینجا آمدیم که کار تخصصی بکنیم. زمان جنگ هم بود و گروه ها در آنجا تقسیم می شدند: در عملیات های مختلفی که می شد، برای کارهای مستند به جبهه اعزام می شدند. من خودم آن موقع مونتاژ می کردم... به حوزه که آمدیم، با دوستان حوزه ارتباط داشتیم، خصوصاً در فیلمسازی و تئاتر. البته ما یک گروه کاملاً مستقل بودیم. یعنی مدیریت بخش سینمایی آنجا با آقای مخملباف و آقای تفرشیان و اینها بود و ما را خیلی در گعده ها و کُلُنی خودشان راه نمی دادند. ولی ما بچه ها را می شناختیم و رفت و آمد داشتیم. خصوصاً آقای سلحشور در آن مقاطع فعال بودند. علاوه بر تئاترهایی که اوایل انقلاب در آنجا اجرا شد، ایشان دو تا بازی خیلی جانانه هم جلوی دوربین انجام دادند. خاطرم هست که برای اولین بار جناب آقای جنتی در نماز جمعه، از بازی آقای سلحشور در تئاتری که اجرا کرده بودند و تلویزیون هم آن را ضبط کرده بود و بعد پخش کرد تقدیر کردند. اسم آن تئاتر یادم نیست.

منظورتان «حر» است؟

خیر، حر در بیرون (تالار وحدت) اجرا شد. آن کار کمونیسم را در زندان های شاهنشاهی نقد می کرد. آقای سلحشور آنجا نقش خیلی خوبی داشتند. آقای جعفر دهقان هم بازی می کرد. گروه مستقلی بود که هم کارگردان داشت و هم بازیگر. امکانات اجرای تئاتر هم در آنجا داشتند. البته بعد آقای سلحشور و فنائیان چندتا از تئاترهایشان را بیرون اجرا کردند. به تالار هنر رفتند و نمایش بسیار عظیم حر را در تالار وحدت اجرا کردند، که خود آقای سلحشور نقش حر را بازی می کرد.

در خاطرم است که آنجاها به عنوان یک شخصیت کاملاً فعال در حوزه هنری حضور داشت و در خیلی از مسائل حوزه هنری، خصوصاً در بحث مدیریت ساخت آن سالن مراسم بهایی ها، که به تالار اندیشه تبدیل شد. آقای سلحشور آنجا خیلی زحمت کشیدند. مدیریت سینمایی آنجا در آن موقع با آقای مخملباف بود و آقای تخت کشیان. آقای سلحشور بیشتر در حوزه تئاتر و بازیگری فعالیت می کرد. چون صدای خیلی خوبی داشتند، حتی دوبله هم می کردند. ما از همان موقع با آقای سلحشور آشنا شدیم. ایشان زودتر از ما از حوزه بیرون آمد، به دلیل مشکلاتی که با مدیریت آنجا و آقای زم داشتند. بعد از آن بیشتر در خانۀ خودشان کارهای شخصی می کردند. ما هم یک گروه بودیم و دیدیم که نمی توانیم با مدیریت وقت حوزۀ هنری ارتباط برقرار بکنیم، یا آنها نمی توانند با ما ارتباط برقرار بکنند. ناگزیر شدیم که از حوزه بیرون بیاییم. چند نفر تک و توک، از ما که بیست، سی نفر بودیم ماندند. بقیۀ تیم بیرون آمدیم و شروع به فعالیت کردیم.

علت اصلی بیرون آمدن من این بود که می خواستیم کار سینمایی بکنیم و امور سینمایی آنجا را فقط آقای مخملباف مدیریت می کرد. به ما اجازه نمی دادند و می گفتند که اگر می خواهید کار بکنید، باید زیر دست ایشان بروید و ایشان مدیریت بکند و شما دستیاری بکنید و چه بکنید و...

پس در همان موقع هم با هم اختلاف داشتید؟

بله.

برای آقای سلحشور هم این مشکل پیش آمد؟

بله. من بعدها از خود ایشان شنیدم که از همان موقع به شکل ریشه ای با تفکر آقای مخملباف در تعارض و کشمکش و چالش بودند، ولی هر دو حضور داشتند. ظاهراً آقای سلحشور نتوانست دوام بیاورد، ولی آقای مخملباف ماند و با مدیریت آقای زم چند تا فیلم سینمایی کار کرد. به عبارتی خودش را بالا کشید. دانش سینمایی خودش را با امکانات و ظرفیتی که در حوزه بود بالا برد و به منزلۀ یک فیلمساز سرشناس مطرح شد. حالا خدا آخر و عاقبتش را ختم به خیر بکند!

همکاری شما چطور شروع شد؟

ما آنجا با هم آشنا بودیم. بعد که از حوزه بیرون آمدیم، به صورت حرفه ای وارد حوزۀ سینما شدیم. خدابیامرز «ملاقلی پور» هم یکی از فیلمسازان مطرح حوزه بود و زمان جنگ اولین کارش، «بلمی به سوی ساحل»، را کار کرد. فیلمی سینمایی بود و با تمام امکانات و افراد خود حوزۀ هنری ساخته شد. البته قبل ترش چند فیلم در حوزه ساخته شده بود، مثل «توبه نصوح»، «پرواز در شب» و... نمی دانم قبل از آن بود یا بعد از آن که «شرایط عینی» را با آقای «احمدرضا گرشاسبی»، از هم دوره ای های خودمان که در همان تله فیلم آموزش دیده بودیم، کار می کردم. برای ایشان دستیاری کردم.

آقای سلحشور هم در «پرواز در شب» بازی کرد؟

بله، آقای سلحشور در فیلم پرواز در شب بازیگر بود و آنجا بیشتر با هم آشنا شدیم. چون من دستیار کارگردان بودم و به نوعی کمک به کار طراحی صحنه هم می کردم. ایشان همکاری ای را که با رسول داشتم می دید. ما آنجا با مرحوم ملاقلی پور همکاری تنگاتنگی داشتیم. پاره ای شب ها با هم همان جا در کانکس می خوابیدیم. دکوپاژ می کردیم و صبح بلند می شدیم و سر صحنه می آمدیم. فکر می کنم آقای سلحشور همان مقاطع را دیده بود که بعدها که داشتند مردان آنجلس را کار می کردند، من را برای مشاورۀ خودشان به همکاری دعوت کردند.

ما که [از حوزه] بیرون آمدیم، تقریباً با همدیگر در ارتباط بودیم. در خاطرم است که یک کار در ارتباط با تاریخ انقلاب انجام می دادم. از آقای سلحشور دعوت کردم که نقش شهید بزرگوار آیت الله غفاری را، که در زندان و زیر شکنجه های ساواک شهید شدند، در زندان برای ما بازی کند. البته نقش کوتاهی بود، ولی مجموعۀ تاریخ انقلاب که ما کار می کردیم، بیش از پنجاه قسمت سریال مستندِ بازسازی و داستانی بود. ایشان آنجا بازی کردند.

چون با هم آشنایی داشتیم، اولین کار جدی ما با آقای سلحشور شروع شد. با دعوت برای مشاوره، هم در نگارش و هم در کارگردانی و هم در مراحل بعد از فیلمبرداری و تولید برای فیلم «مردان آنجلس» بود که به صورت جدی با ایشان وارد کار شدیم. متعاقب آن در سریال «یوسف پیامبر» هم همین اتفاق افتاد و ایشان دعوت کردند و ما خدمت ایشان رسیدیم. البته تأسیسات مؤسسۀ تبیان را هم به اتفاق راه اندازی کردیم.

شما عضو هیئت مدیرۀ تبیان هم بودید؟

بله، آقای سلحشور و بنده و جناب آقای [مجتبی] رحماندوست. بعدها که آقای رحماندوست نمایندۀ مجلس شدند، به علت مشغلۀ زیاد اعلام کناره گیری کردند. مؤسسۀ تبیان هم با هیئت امنای سه نفره پایه گذاری شد. این همکاری الآن هم در نگارش سریال حضرت موسی علیه السلام ادامه دارد، که امیدواریم به حول و قوۀ الهی این کار هم به ثمر برسد و جلوی دوربین برود.

ویژگی بارز کارهای آقای سلحشور چه بود؟ چه در مردان آنجلس و چه حضرت یوسف و کارهای دیگر.

حوزه هنری شاید یکی از تأثیرگذارترین نهادهایی بود که بعد از انقلاب، در هنر و فرهنگ انقلاب اسلامی تأثیر گذاشت؛ در شاخه های مختلف. الآن هم هست، خصوصاً در حوزۀ ادبیات داستانی. البته بخش تجسمی هم قدری کمتر فعال شده اند. اوایل خیلی فعال بودند و در آنجا آثار خیلی خوبی تهیه می شد. همین طور در فیلم و تئاتر و مباحث این چنینی واقعاً یکی از تأثیرگذارترین نهادهای بعد از انقلاب ما، حوزۀ هنری سازمان تبلیغات بود. الآن هم تک و توک که دوستان فیلمساز یا اساتید تجسمی و اساتید تئاتر و رشته های مختلف هنری هستند که فعال و مفید هستند و همگرا با انقلاب عمل می کنند، از همین بچه های حوزۀ هنری بوده اند. البته ما ریزش هم داشته ایم، که همه جا بوده و خواهد بود. این طور نیست که باب این قضیه بسته شده باشد.

افرادی که از آنجا بیرون آمدند، بیشتر دغدغۀ خود انقلاب را داشتند. اصلاً این نهاد تأسیس و تشکیل شد که به مرکز تجمع اصلی افرادی که نسبت کاملاً نزدیکی با انقلاب احساس می کردند، تبدیل بشود و بتوانند در آنجا در حوزه فرهنگ و هنر فعالیت بکنند. عمدۀ بچه ها هم با همین عُلقه ها مانده اند و الآن هم تعداد عمده ای از آنها هستند. البته سلیقه ها قدری متفاوت شده، ولی همین الآن هم، جهت گیری عمدۀ بچه هایی که آنجا هستند یکی است. بستگیِ آنها با انقلاب، بستگیِ آنها با ولایت و رهبری و دغدغه هایی که نسبت به انقلاب دارند، همان هاست که بوده است.

آقای سلحشور هم یکی از دغدغه مندترین افراد آنجا بودند. الآن هم این دغدغه را دارند و دعوشان این است. البته ایشان صبغۀ خیلی جدی قرآنی هم داشتند و دارند؛ از کودکی در مسجد و پای منبرهای قرائت قرآن بزرگ شده اند. این امتیاز خیلی بزرگی برای آقای سلحشور است. ماها همیشه به این موقعیتی که ایشان داشتند و دارند غبطه می خوریم. این خیلی کمک کرد که ایشان به سمت آثار و موضوعات قرآنی تمایل پیدا کنند. می دانید که اولین کار جدی ایشان ایوب پیامبر بود، که قصه ای قرآنی است. سریال اصحاب کهف هم همین طور. حضرت یوسف هم همین طور و الآن هم حضرت موسی علیه السلام هم همین طور. دعو آقای سلحشور بیشتر همین قصه های قرآنی است؛ در واقع تصویری کردنِ این کتاب آسمانی. می شود گفت ایشان یکی از لیدِرهای این کار هستند. خصوصاً کارهای تاریخی قرآنی. قبل از این هم در تلویزیون آثار تاریخی ساخته شده بود. مثل ابن سینا یا امام علی...

این ها ریشه در قرآن نداشت...

بله، ولی در قرآن که باز شد و این همه استقبال گستردۀ مردمی را در سراسر دنیا دیدیم، خصوصاً بعد از اصحاب کهف، دیدیم که این منبع، لایزال و تمام ناشدنی است. البته قبلاً هم بود، ولی ما کتاب آسمانی را درک نکرده بودیم. آقای سلحشور کمر بستند که تمام کارهایی که انجام می دهند، ریشه در قرآن داشته باشد و با موضوعات و مضامین و شخصیت های قرآنی کار بکنند. چند نمونه از فیلمنامه هایی هم که ایشان نوشته اند، آمادۀ کار است، علاوه بر حضرت موسی علیه السلام، که الآن درحال نگارش است. در واقع نگاه و دعو ایشان دین است. من فکر می کنم الآن گمشدۀ همۀ ابنای بشر همین است. از دین و معنویت و کتاب های آسمانی دور افتاده اند. توی دنیا این همه جنگ است و خشونت و خونریزی و جاه طلبی و قدرت طلبی... ریشۀ همۀ اینها بی دینی است. ریشه اش این است که از دین جدا افتاد ه اند. هیچ کدام از پیامبران ما برای قدرت طلبی نیامده اند. برای هدایت انسان ها آمده اند. قرآن هم کامل کنندۀ تمام کتاب های آسمانی است، که سمت گیری و جهت گیری آن باز هدایت بشر است.

به هر جهت موضوعات و مضامینی که آقای سلحشور بیشتر روی آن دست می گذاشت همین است، نگرانی و دغدغه ایشان هم همین بود.



منبع:حوزه

   #قرآن #سینما #تلویزیون #جعفر دهقان #تالار اندیشه #فیلم سینمایی #تعطیلی #دوبله #انقلاب اسلامی