تاریخ دریافت خبر:

حسن میرعابدینی می گوید: داستان «یکی بود یکی نبود» محمدعلی جمال زاده سبب شد چماق تکفیر بر ضد نویسنده بلند شود؛ زیرا از آن رایحه آزادی استشمام می شد.

، محمدعلی جمال زاده سال ۱۲۷۴ در اصفهان به دنیا آمد. حدود ۱۲ سال داشت که پدرش او را برای تحصیل به بیروت فرستاد. در بیروت چندین سال با ابراهیم پورداوود و مهدی ملک زاده، فرزند ملک المتکلمین، هم دوره بود. سپس به فرانسه رفت و دیپلم حقوق گرفت. بعد به ایران آمد، اما پس از زمانی کوتاه، به ژنو بازگشت و تا پایان عمر در آن جا ماند. او را پدر داستان کوتاه زبان فارسی می دانند. این نویسنده ۱۷ آبان ماه سال ۱۳۷۶ در ژنو (سوییس) درگذشت.

حسن میرعابدینی در کتاب «شهروند شهرهای داستانی» (تحلیل زندگی و آثار محمدعلی جمال زاده) می نویسد:

نثری خطابی به تأسی از پدر

پدر سیدمحمدعلی جمالزاده، سیدجمال الدین واعظ اصفهانی، مشهور به صدرالمحققین از خطیبان مشهور مشروطه خواه و متولد شهر همدان بود. تقی زاده درباره او می نویسد: «یکی از بهترین صفات و مزایای آن مرحوم سخن گویی او بود به زبان عوام، و به همین جهت تأثیر کلام وی... نظیر نداشت». جمال زاده نیز، به تأسی از پدر، دلبستگی وافر به شیوه محاوره و ضرب المثل های مردم کوچه و بازار یافت و بعدها زبان داستان های خود را بر آن پایه بنا نهاد. می توان گفت که تأثیر پدر سبب شده است تا گاه داستان هایش در ملتقای قصه و خطابه یک خطیب بماند.

او در آثار خود نشان می دهد که هم از روحیه دموکرات و تعصب گریز پدر تأثیر پذیرفته و هم از زبان منبری و مردمیِ او. صدای پدر همیشه با پسر می ماند و به صورت نثری خطابی در داستان هایی که بنای زبان آن ها بر ضرب المثل ها و واژگان عامیانه نهاده شده است، حضور خود را به رخ می کشد.

محمدعلی تحصیلات مقدماتی را در مکتب خانه های اصفهان آغاز کرد و در مدارس جدید تهران ادامه داد. بعدها، در رمان حسب احوالیِ «سروته یک کرباس» از رنجی نوشت که بر اثر شیوه آموزشی سخت گیرانه ملاهای مکتبدار برده بود - رنجی که تا پایان عمر، کابوس خواب هایش بود و بالاخره در داستان «همزه و لمزه» در اروپا از آن رهایی یافت.

نخستین مرحله از زندگی ادبی جمال زاده با درگیری در سیاست و روزنامه نگاری گذشت. این دوره مرحله تعیین کننده ای در زندگی حرفه ای او بود. جمال زاده پیش از این که داستان هایش را منتشر کند، برای کاوه و چند نشریه دیگر، به نام خود یا با نام مستعار «شاهرخ»، مقاله می نوشت.

دلزده از انقلاب سیاسی و دل بستن به انقلاب فرهنگی

جمال زاده را آسان تر خواهیم شناخت اگر او را در محدوده یک دوره و عملکرد یک نسل از روشنفکران مورد توجه قرار دهیم؛ نسلی که فراز و فرود انقلاب مشروطه را دید، و با درک شکست آن، به جست وجوی راه های تازه برای دنبال کردن اندیشه های خود برآمد، از این رو، نسلی که به قول نیما در افسانه، «زاده اضطراب جهان» است، دلزده از انقلاب سیاسی، به انقلاب فرهنگی و آموزشی دل می بندد.

نسل جمال زاده که از بطن نیاز به تغییر فرهنگی برآمد، برای مطرح کردن آرمان های خود و عوض کردن اذهان، نمایشنامه و رمان نوشت. جمال زاده وقتی از لزوم دموکراتیک کردن زبان سخن می گوید و خواستار ورود زبان محاوره مردم عادی به عرصه رمان و داستان می شود، دریافته است که جامعه بدون تغییر فرهنگی عوض نمی شود، و دموکراتیک شدن جامعه در گرو تغییر ذهنیت هاست.

«دموکراسی ادبی تعبیری است که جمال زاده ابداع کرد تا نشان دهد که رسالت نویسنده ادبی است نه سیاسی». او رمان های اعتقادی اش را نوشت برای اینکه آن ها را آینه ای کند رو به مردم تا خود را در آن بنگرند و در اصلاح اخلاقیات خویش بکوشند.

جمال زاده برای نویسنده رسالتی اخلاقی اجتماعی قائل است و او را «طبیب و معلم و مربی و مرشدی» می داند که باید «رفته رفته پاره ای از حقایق و معانی لازم را به گوش خوانندگان خود برساند.» از این رو، اندیشه را پایه داستان نویسی می داند و مقام و منزلت نویسنده را منوط به ژرفای اندیشه او می کند.

جمال زاده در طی سال های ۱۳۰۰-۱۳۵۷ آثاری از برناردن دوسن پیر، شیلر، مولیر، ایبسن، گوبینو و چند نویسنده دیگر را به فارسی برگرداند.

از او آثار دیگری هم به جا مانده است، مانند فرهنگ لغات عامیانه ، طریقه نویسندگی و داستان سرایی، تصحیح سرگذشت حاجی بابای اصفهانی و تتبعاتی چون پندنامه سعدی یا گلستان نیک بختی، قصه قصه ها، بانگ نای (داستان های مثنوی)، و اندک آشنایی با حافظ. از جمله آثار اجتماعی او نیز این هاست: آزادی و حیثیت انسانی، خاک و آدم، زمین ارباب، دهقان، خلقیات ما ایرانیان و تصویر زن در فرهنگ ایران. هر یک از این آثار مجموعه ای است از آرای این و آن بر مبنای رویکرد انتقادی نویسنده. متن های غیرداستانی اش واجد اهمیتی نیستند.

از «یکی بود یکی نبود» رایحه آزادی استشمام می شد

اولین مجموعه از داستان هایش با عنوان «یکی بود یکی نبود» (برلین ۱۳۰۰/۱۹۲۱) منتشر شد. نویسنده در این داستان ها زندگی ایرانیان در عصر مشروطه را به شکلی انتقادی با نثری طنزآمیز و آکنده از ضرب المثل ها و اصطلاحات عامیانه تصویر کرد؛ از تعصب ها و اخلاقیات ناپسند نکوهش کرد؛ در جهت ترویج مدارا و تساهل کوشید؛ و به عنوان ناقدی اصلاحگر شناخته شد. جمال زاده نقد اجتماعی و سبک نگارش علی اکبر دهخدا را تکرار می کند، اما در مقایسه با او، گام بلندتری به پیش برمی دارد و آن توجه به جنبه تخیلی داستان است.

انتشار «یکی بود یکی نبود» سبب شد که چماق تکفیر بر ضد نویسنده بلند شود، زیرا از این اثر نو «رایحه آزادی» استشمام شد. چنان که از مقدمه شاهکار برمی آید، هراس از واکنش های مخالفان از مهم ترین دلایلی است که او برای منتشر نکردن داستان های خود در دوره رضاشاه برمی شمارد. اما پس از ۱۳۲۰ مجموعه داستان ها و رمان های خود را یکی پس از دیگری منتشر و در همه آن ها از ناکامی تأثرآور انسانی پاکدل در مصاف با تعصب و کهنه اندیشی یاد می کند.

در دوره مشروطه با تَرک برداشتن ساختار استبداد، گفت وگو به وجه ادبی تازه ای در گفتار سیاسی و ادبی بدل می شود؛ نویسندگانی مثل میرزا حبیب اصفهانی و دهخدا و جمال زاده در شرایط انقلابیِ عصر مشروطه، امکان می یابند اقتدار شکل گرفته بر پایه تک گویی را دست بیندازند. آنان در عین حال، با وارد کردن زبان عامیانه به عرصه ادبیات، به نفی خودکامگی زبان رسمی می پردازند که مدعیِ ارائه حقیقت منحصر به فرد است. بخشی از پویایی ادبی دوره مشروطه ناشی از برخورد و رقابت دو زبان گوناگون است: زبان نوشتاری رسمی و زبان محاوره ای؛ رقابتی که موضوع داستان مشهور جمال زاده، «فارسی شکر است» را هم تشکیل می دهد.

جمال زاده به ویژه از طنز به عنوان عاملی برای نشان دادن رقابت گفتمان ها بهره می جوید و زمینه ای برای پدیداری چندزبانگی در ادبیات ایران فراهم می کند. در آثار او ویژگی واقعیت اجتماعی در معضل زبان نمود می یابد. او با تمایز گذاشتن میان زبان های مختلف و با کاربرد شیوه های کلامی رایج در جامعه، جهان بینی های متفاوت را مطرح می کند.

انتهای پیام

-----------------------------------------------------------------------------
تذکر: کاربر محترم؛ انتشار مطالب دیگر رسانه ها از سوی هشدار نیوز لزوما به معنای صحت و تایید محتوای آنها نیست و صرفا جهت اطلاع کاربران از فضای رسانه ای بازنشر می شود. در ضمن شما می توانید اخبار و مطالب وزین خود را که تا کنون در هیچ رسانه ای منتشر نشده است از طریق بخش "تماس با ما" برای ما ارسال نمایید تا در صورت دارا بودن مولفه های لازم، در بخش ویژه منتشر گردد.


   #ضرب المثل #اصفهان #دهخدا #همدان #گلستان #هشدار #فرانسه #زبان فارسی #داستان کوتاه #مقاله