کتاب سکه های ماشینی قاجار

پرسشگر بزرگ پاسخ می‌دهد

تاریخ دریافت خبر:
نه‌تنها شاگردان و دانشجویان، بلکه حتی کسانی که برای اولین‌بار در جلسات تدریس‌ حاضر شوند، بارزترین ویژگی‌اش را پرسشگری می‌بینند. او یک پرسشگر بزرگ است. پرسش‌های فلسفی جدی او اذهان را به لرزه درمی‌آورد. او اندیشمند پرجوش و خروشی است

«آفاق معرفت در سپهر معنویت»

(گفتگوی حامد زارع با غلامحسین ابراهیمی دینانی)

نویسندگان: حامد زارع و غلامحسین ابراهیمی دینانی

ناشر: ققنوس، چاپ اول 1396

198 صفحه، 12000 تومان

***

نه تنها شاگردان و دانشجویان، بلکه حتی کسانی که برای اولین بار در جلسات تدریس حاضر شوند، بارزترین ویژگی اش را پرسشگری می بینند. او یک پرسشگر بزرگ است. پرسش های فلسفی جدی او اذهان را به لرزه درمی آورد. او اندیشمند پرجوش و خروشی است. وی متفکری ایستا نیست و دائما می اندیشد و نمی توان او را در یک موضع مشخص به دام انداخت یا محدود کرد؛ زیرا بر این باور است که فهم حقیقت و هستی هیچ گاه متوقف نمی شود. آن هایی که فکر می کنند به حقیقت رسیده اند، در واقع فقط در یک ایستگاه متوقف شده اند. همه فرقه ها و مکاتب ریز و درشتی که شکل گرفته است، به دلیل ندیدن حقیقت اصلی است و به خاطر همین جهل، خود را سرگرم چیزی کرده اند که از دید خودشان حقیقت است. فهم واقعی، یک جریانِ سیال و بی وقفه است. او بیشتر می پرسد و کمتر پاسخ می دهد؛ چراکه نظرش این است که هر مرام و مسلکی که انسان را از پرسش و تعقل بازبدارد، محبس انسان است. دلیل اهمیت تفکر و تعقل همین است که انسان زندانی ذهن خویش نشود. سخت ترین و هلاک کننده ترین زندان روی زمین زندانی است که در ذهن آدم شکل بگیرد و قدرت تعقل را از او بستاند. اما در این کتاب این نقش جابه جا شده است. اینبار دکتر ابراهیمی دینانی به پرسش های اساسی پاسخ می دهد.

"آفاق معرفت در سپهر معنویت" سومین جلد از مجموعه گفتگوهای آقای حامد زارع با اندیشمندان معاصر ایرانی است. انتشارات ققنوس پیش از این دو جلد دیگر را منتشر کرده است: "آفاق حکمت در سپهر سنت" و "آفاق فلسفه در سپهر فرهنگ". اولی گفتگو با دکتر سیدحسین نصر است و دومی گفتگو با دکتر رضا داوری اردکانی. این کتاب نیز همانند آن دو اثر مفید و خواندنی است.

مجموعه حاضر پانزده گفتگوست که در طی شش سال گذشته انجام شده و اینک در چهار فصل دسته بندی شده است. چهار گفتگو در فصل اول، "مباحثه"، جای دارد:عقل و حقیقت، فکر و ذهنیت، عرفان و معنویت، دانش و دیانت. از عنوان هر کدام می توان موضوع آن گفتگو را فهمید، اما در واقع همه آن ها یک موضوع اصلی و محوری دارند: عقل. دکتر دینانی در اینجا نیز از عقل دفاع می کند و اصل و اساس را در همه این زمینه ها فقط عقل می داند.

فصل دوم، "مصاحبه"، شامل گفتگوهایی است درباره مهمترین فیلسوفان مسلمان؛ ابوعلی سینا، امام محمد غزالی، شهاب الدین سهروردی، ابن رشد، خواجه نصیرالدین طوسی و ملاصدرا. اهمیت این گفتگوها آن است که دکتر دینانی در مورد همه این اندیشمندان آثار مستقلی به رشته تحریر درآورده است. واضح است که برای نوشتن کتابی درباره یک فیلسوف بزرگ لازم است که همه آثار و افکار او خوانده و سپس نقد و بررسی شود. اینک دکتر دینانی در این گفتگوها چکیده نظر و خلاصه کتاب های خود را درباره این متفکران بازگو می کند. آخرین گفتگوی این فصل، مکتب تفکیک نام دارد، اما مباحث آن همه مخالفان فلسفه را شامل می شود. دکتر دینانی در این بخش هم موضع خود را صریح اعلام می کند و هم به پاره ای از اتهاماتی که به ایشان زده اند، پاسخ می دهد.

فصل سوم با عنوانی که دارد نشان می دهد جنجالی باشد: "مناظره". اگر دیگر بخش های کتاب گفتگو و پرسش وپاسخ با دکتر دینانی است، این سه بخش مناظرات تمام عیار است. در مناظره دوم، "چه کسانی مخالف فلسفه هستند؟"، دکتر سیدمصطفی محقق داماد در کنار دکتر دینانی درباره جریان اخباری گری در جهان اسلام بحث می کنند. نکات خوبی مطرح می شود و هر دو طرف حاصل تأملات خود را نیز بازگو می کنند. در مناظره اول، "چه کسی فیلسوف اسلامی است؟"، دکتر غلامرضا اعوانی نیز به آن دو استاد ملحق می شود. بحث با تشریح کارنامه مرحوم سیدجلال الدین آشتیانی در زمینه فلسفه اسلامی آغاز می شود. اما مسئله اصلی این است که آیا می توان ایشان را یک فیلسوف اسلامی به شمار آورد یا فقط یک فلسفه دان برجسته و ممتاز بود؟ در مسیر رسیدن به پاسخ این مسئله اصلی، پای مباحث دیگری نیز به میان کشیده می شود؛ مثلا سرشت فلسفه اسلامی، فعالیت های هانری کربن در زمینه فلسفه اسلامی، جایگاه ملاصدرا، علامه طباطبایی، علامه رفیعی قزوینی و دکتر حائری یزدی در فلسفه اسلامی. البته در دیگر گفتگوها نیز بحث به مسائل گوناگونی می کشد؛ زیرا دکتر دینانی اعتقاد دارد کسی که مدعی است از میان همه مسائل عالم، فقط یک مسئله را خوب می داند، در واقع همان یک مسئله را هم نمی داند. چرا که هیچ مسئله مستقلی در این عالم وجود ندارد. به عبارت دیگر مسائل در دنیایی که در آن زندگی می کنیم، به یکدیگر مرتبط اند.

سومین و آخرین و جنجالی ترین مناظره این فصل، "سرنوشت علم در تمدن اسلامی چگونه بوده است؟"، همان طور که طولانی ترین عنوان کتاب را دارد، طولانی ترین بخش نیز هست. در این قسمت چند نفر دیگر به آن جمع سه نفره اضافه می شوند: دکتر رضا داوری اردکانی، دکتر احمد احمدی، دکتر رسول جعفریان و دکتر سیدمحمد سیدفاطمی. مسئله اصلی این است که علوم طبیعی و تجربی در تمدن اسلامی وضعیت و نقش مثبتی داشتند یا خیر؟ و در هر صورت، نقش فیلسوفان مسلمان در این زمینه چه بوده است؟ اساتید در بیشتر مسائل اتفاق نظر ندارند و اختلاف دیدگاه های آنان گفتگو را به مناقشه و حتی دعوا هم می کشاند.

گفتگوی فصل چهارم به صورت "مکاتبه" انجام شده و عنوان آن نیز همین است. یک بخش نیز بیشتر ندارد: "کتاب شناسی غلامحسین ابراهیمی دینانی". در این گفتگوی کتبی دکتر دینانی درباره کتاب های خود توضیح می دهد. او به طور خلاصه درباره همه کتاب هایش توضیح می دهد که موضوع، مسئله و اهمیت هر کدام چیست و چه انگیزه ای سبب شده که هر کدام را بنویسد.

در پایان نکته ای را بیان می کنیم که دکتر دینانی در مقدمه این اثر به آن اشاره کرده است. ایشان چند سالی است که به علت حضور در برنامه های تلویزیونی شهرت عمومی پیدا کرده است. او می گوید که، به اقتضای برنامه و حال و هوای مخاطبان، مباحث فلسفی را به صورت ساده شده و عامه پسند ارائه می کند. بنابراین انصاف اقتضا می کند که بر اساس آن برنامه ها در مورد ایشان داوری فلسفی صورت نگیرد. برای نقد و بررسی دیدگاه های فلسفی ایشان باید تألیفات ایشان را ملاک قرار داد که در آن ها بدون هیچ ملاحظه ای نظریات خود را مطرح می کند. این کتاب نیز در زمره چنین آثاری است و می تواند معیار سنجش سخنان او قرار گیرد.

حسن ختام چند سخن آموزنده از دکتر ابراهیمی دینانی است:

1- به حضرت حق قسم اگر ابن سینا نبود، همه ما در کنار ابوبکر بغدادی شمشیر کشیده بودیم و مسلمان و غیرمسلمان را از دم تیغ می گذراندیم.

2- ضرورت اجتماعی است که باید خود را با عقل مطابقت دهد. اگر در یک اجتماع، ضرورتی پیدا شود که منطبق بر عقل نباشد، این عین خریت است. به نظر من هر چیزی غیرعقلانی باشد، خریت است؛ از خریت هم بدتر است.

3- در گفتگو سعی کنید نقل قول نکنید. تمام مصیبت ما در گفتگوهای فلسفی این است که از یک فیلسوف بزرگ نقل قول می آوریم و پشت سر او پنهان می شویم. این گونه اصلا گفتگو شکل نمی گیرد. وقتی یکی از طرف های گفتگو شعر یا آیه بخواند یا نقل قولی بیاورد، گفتگو بی معنی می شود. شما پاسخ خودتان را بدهید و کاری به ارسطو نداشته باشید.

4- من برای مردم حرفی ندارم بزنم! البته کمی اغراق در این جمله هست؛ چراکه وقتی کتاب می نویسم، دوست دارم کتابم خوانده شود. ... اما برای خودم رسالتی قائل نیستم. حتی مبلغ هم نیستم. بلکه یک حرف در ذهنم هست که به دستور عقلم می نویسم و می گویم. حالا اگر حرفم شنیده شد که هیچ؛ اگر هم شنیده نشد اصلا برایم اهمیت ندارد. من احترام جلوه ای از عقل کل را که در من ظهور پیدا کرده است دارم و به دستور عقلم از معقولات دفاع می کنم.

*دکترای فلسفه