کتاب سکه های ماشینی قاجار

خالق «سبکبالان خرامیدند و رفتند» در انتظار روزهای فریاد

تاریخ دریافت خبر:
آن فریاد من در دیدار شاعران با رهبری در سال ۸۸ از زبان مردم بود، فریاد انقلاب بود، فریاد من که نبود. از زبان من گفته شد. بعد از این جریان آقای صادقی رشاد را دیدم که گفت می‌دانید این شعر شما چه کار کرد؟ تکلیف را برای عده‌ای روشن کرد.

کمتر کسی است که مثنوی شهادت، با مطلع: «سبکبالان خرامیدند و رفتند/ مرا بیچاره نامیدند و رفتند» را با صدای دلنشین «حاج صادق آهنگران» نشنیده باشد یا کمتر کسی است که شاه بیت حماسی «سر نی در نینوا می ماند، اگر زینب نبود/ کربلا در کربلا می ماند، اگر زینب نبود» را نشنیده باشد. این شعر ها از طبع سرشار « قادر طهماسبی» برمی آید که « فرید» تخلص می کند.

پرداختن به مضمون شهادت از منظری بدیع در شعرهایش مثال زدنی است. حضور حماسه ناب، عرفان شهودی و تجربی، در غزل ها و مثنوی هایش جلوه گر است. استاد فرید این روزها وارد 65 سالگی شده است. با این شاعر انقلابی که سال های سال است سخن نگفته، به گفت وگو نشستیم. روایت او از کودکی تا امروز را بخوانید.

***

استاد، اگر اجازه بدهید از اطلاعات شناسنامه ای شروع کنیم. متولد چه سالی هستید؟

من متولد 31 هستم لکن در بین هنرمندان، سن از سالی که شروع به کار هنری کردند، حساب می شود، یعنی ما این طور عادت کرده ایم. مدتی که در اوایل عمر به بطالت گذشته است را حساب نمی کنیم.

دقیقاً در چه روز و چه ماهی از سال 1331 متولد شدید؟

9 شهریور.

پس چند روزی از تولد شما گذشته است. کجا به دنیا آمدید؟

میانه.

اصالتاً پدر و مادرتان هم میانه ای بودند؟

بله! میانه بعد از زنجان است، در حقیقت مدخل آذرستان، آذربایجان است. از آنجا شاید 24 فرسخ به زنجان راه باشد، بین زنجان و تبریز حدودا 24 فرسخ فاصله است. مادرم که اصالتا اهل میانه بود اما اجداد پدرم ظاهرا آنطور که معلوم است، شاید از گرجستان یا داغستان چند نسل پیش به تبریز آمده اند. بعد از اینکه در تبریز وبا شیوع پیدا کرده یا قحطی بوده اطراف میانه ساکن شدند. بعد هم پدرم به میانه آمد. در حقیقت زندگی ایشان در میانه بود.

شغل پدر چه بود؟

پدر، پیمانکار معادن سنگ و راهسازی بود. برای راه هایی که از میانه به مراغه و تبریز کشیده شده پیمانکاری می کرد.

مادر به کاری مشغول بود؟

طرف مادر کشاورز بودند؛ نسل در نسل کشاورز بودند.

در حقیقت پدر و مادر دنبال فضای شعر و شاعری نبودند؟

چرا! پدر انسانی متعارف بود، البته متعادل. مسجد برو بود، مسجدش ترک نمی شد، نمازش ترکنمی شد، در حقیقت انسان مؤمنی بود. پدرم از مسائل سیاسی- اجتماعی هم آگاه بود. بیشتر مسائل را او برایم تعریف کرده است. مثلا من اسم آقا را نشنیده بودم.

امام(ره) را؟

اسم امام(ره) را نشنیده بودم، از پدر شنیدم که ماجرا چیست. یکسری ماجراهایی شنیدم کنجکاو شدم، در عالم کودکی بودم، بین سال های 31 تا 42، در دوران کودکی بودم.

نخستین تصاویری که در ذهن شما قد می کشد چه تصاویری است؟ از چند سالگی در ذهن شما ته نشین شده است؟

آنچه به صورت یک خاطره مانده باشد بیشتر وضعیت مردم است، مکانی که زندگی می کردم وضعیت مردم را می دیدم. همه در فقر و فلاکت بودند، این برایم خیلی مسأله بود.

در کودکی فقر و فلاکت مردم در ذهنتان مانده است؟ تصاویر اول همین است؟

بله! هر جا می رفتیم، هر جا می دیدیم همه خیلی مقتصدانه زندگی می کردند. وقتی می رفتم از قصابی گوشت بخرم می دیدم خانمی آمده و می گوید؛ 100 گرم گوشت بده. 50 گرم گوشت بده، اکثر خانواده هایی که ثروتمند بودند، بیش از نیم کیلو گوشت نمی گرفتند. برنج همین طور، خیلی از مردم توانایی خرید برنج نداشتند.

در شهر میانه این وضع حاکم بود؟

در میانه بود، مسافرت های زیادی هم به این طرف و آن طرف داشتم.

اوایل را بگوییم، از دوران کودکی و دوران رفتن به مدرسه روایت کنید.

دوران مدرسه که هم شیرین بود و هم سخت. از این نظر که ما شاگرد درسخوانی بودیم، به فهمیدن علاقه داشتیم. یاد دارم خواهری داشتم که مریض شد و مرحوم شد. تقریباً هم سن من بود یا 2 سال از من بزرگ تر بود. تا ششم ابتدایی هم کلاس بودیم، آن زمان تا ششم ابتدایی دبستان بود. یکسری خاطراتی با معلم ها داشتیم، جالب بود کلاس سوم یا چهارم معلمی داشتیم که اسم او آقای فرزانه بود. انشایی درباره دورویی و دوگویی نوشته بودم، موضوع انشا به دورویی مربوط بود. آمدم خواندم او مرا جلوی تخته سیاه نگه داشت و شلاق زد!

چرا؟

چون خیال می کرد انشا را خودم ننوشته ام!

شک کرده بود.

بله! هر چه می خواستم تلاش کنم بگویم خودم گفته ام قبول نمی کرد. قسم و آیه را هم باور نمی کرد. آخر گفتم شما بپرسید، من به بچه ها کمک می کنم تا انشا بنویسند، بچه ها گفتند انشای او خوب است. گفت: این قسمت را از کجا نوشتی؟ به یاد دارم یک خطی از یکی از روزنامه ها خوانده بودم که: «خدا شما را از دورویی و دوگویی باز می دارد و می فرماید همواره یک دل و یک زبان باشید».

این جمله. آن زمان یک جمله کامل و پخته ای بود، باور نمی کرد من این را نوشته باشم.

درس را تا کجا ادامه دادید؟

بخشی از دبیرستان را در میانه خواندم، یک قسمتی را در بلوچستان ادامه دادم.

یعنی دیپلم را در میانه گرفتید؟

دیپلم را در بلوچستان گرفتم.

تا چه سالی در میانه درس خواندید؟ تا چندم دبیرستان؟

تا سوم دبیرستان میانه بودم، بعد هم که کامل کردم و مسائل بعد.

یعنی سوم دبیرستان میانه بودید بعد به بلوچستان رفتید؟

بله! زاهدان و طرف های ایرانشهر.

چرا به سمت زاهدان و ایرانشهر رفتید؟

به خاطر اینکه پدرم در آنجا برای معادن پیمان بسته بود، پیمانکار معادن بود. می خواستم کنار پدر باشم. برایش غذا می پختم، کمک می کردم. با توجه به قرابت های پدر و فرزندی که بین ما بود نمی خواستم پدرم آنجا تنها باشد، در حقیقت این مسأله مرا به آنجا کشاند. یکی هم اینکه بگردم و مطلع باشم.

با خانواده به بلوچستان آمدید؟ مادر هم آمد؟

نه مادرم در میانه بودند. من به همراه پدر آنجا بودم، چون پدر تنها بود، با پدر بودم. آنجا ما دیدیم که فقر بیداد می کند. ما با خانواده های بلوچ ارتباط داشتیم، می گفتیم نان بیاورید. دخترهای آنها را می دیدم که می آیند و می روند، بعد از مدتی می دیدم این دخترها نیستند، دخترهایی که نزدیک سِن بلوغ بودند. دختری هر روز می آمد و می گفت چه می خواهید؟ پول می دادیم که آرد بگیرید و نان بپزید، این قدر نان بیاورید. بعد از یکی دو ماه دیدم که این دختر نیست، از مادرش پرسیدم، گریه کرد و گفت: مدتی است پدرش او را فروخته است! من در رمان «تلاوت» به این موضوع اشاره کردم.

اینکه می فرمایید برای دهه 50 است؟ اوایل دهه 50 می شود؟

فکر می کنم سال 49-48 بود. من تازه در سن بلوغ و 18-17 سالگی بودم، تأثیر عجیبی رویم گذاشت. ساعت ها به خاطر همین مسأله گریه کردم که چرا این طور است. گفتم: چقدر پول گرفت که فروخت؟ با خودم فکر می کردم که هر چه پول دارم جمع کنم بدهم و این دختر را به خانواده اش برگردانم. گفت: آنها اسلحه دارند، اگر دنبال آنها بروی می کشندت. دخترها را جمع می کردند با لنج می بردند به عرب ها می فروختند، آن زمان به عربستان صادر می کردند. مقتضای فقر است، این واقعا برایم قابل تحمل نبود.

زندگی و زمانه خیلی از شاعران را وقتی می خوانم، رصد می کنم و می نویسم، می بینم یک سری از حرکت های اجتماعی- سیاسی که در آن دهه، در آن سال ها اتفاق افتاده در شاعر شدن آنها نقش بسیار مهمی داشته است. می توانیم بگوییم این حرکت ها و فعالیت هایی که در حکومت پهلوی ایجاد می شد به تعبیری جناب استاد فرید را برای شعر گفتن تحریک کرده است؟

این مطلب را هم بگویم حدود سال 50 بود که من به میانه بازگشتم، آنجا رئیس آموزش وپرورش عوض شده بود. رفتم و دیدم که برنامه دارند. در برنامه اینها نفوذ کردیم. یک راهکاری به آنها نشان دادیم، صحبت کردیم، به عنوان شاعر، شعرهایی هم آن زمان داشتم. بعداً من یک شعری برای آذربایجان گفتم؛ «آفرین بر مردم جانباز آذربایجان»

مثنوی است؟

یک ترکیب بند بود. این بود:

«زین دلیران فی المثل باشد یکی ستارخان/ آفرین بر مردم جانباز آذربایجان»

شعر بلندی هم بود. اول خیلی استقبال کردند، گفتند خیلی خوب است. وقتی رفته بودند با مسؤولان آن زمان مشورت کرده بودند گفته بودند صلاح نیست.

شعر منتقدانه بود؟

بله! کاملاً. در حقیقت نفوذ کرده بودیم، با رئیس آموزش وپرورش آن زمان درگیر شدم. گفتم: چرا برنامه مرا لغو کردید؟ گفت جایش سخنرانی گذاشته ایم. حرف های تندی زدم درگیری شد که بچه ها مرا فراری دادند، می خواستند مرا دستگیر کنند. مجدداً به بلوچستان بازگشتم.

یعنی در حقیقت اولین شعر همین شعری بود که در میانه گفتید؟ یا نه؟

خاطره نخستین شعری که گفتم یک دوستی داشتیم، کلاس دوم دبیرستان از ما جدا شد و به تهران رفت؛ پدرش از علما بود؛ فوت شد به تهران آمد و در کارخانه ای استخدام شد و آنجا شروع به کار کرد. بین ما نامه نگاری می شد، آن زمان نامه نگاری معمولاً رایج بود. نامه ای برایم فرستاده بود، در آخر نوشته بود:

«آنچه شیران را کند روبه مزاج/ احتیاج است، احتیاج است، احتیاج»

از «مولوی» است.

آن زمان متوجه نبودم، زیاد با کتاب های غیر درسی آشنا نبودم. با شاهنامه و امثالهم آشنا نبودم، با خودم گفتم یعنی خودش این شعر را گفته است؟ جرأت پیدا کردم شعر بگویم.

گلشن راز را؟

بله! البته شرح لاهیجی را الان مطالعه می کنم. شعر خود او بود، بدون شرح.

بشر با تفکر بدین دستگاه/ به نیکی برد پی به ذات الله

نخستین شعری که من سرودم این بود:

تفکر به هر ذره از کائنات/ کند معترف هر کسی را به ذات

یعنی به تأثیر از شیخ محمود شبستری و اندیشه ایشان.

و کتاب دینی ای که آن زمان خوب نوشته شده بود، یک قسمتی از کتاب دینی مربوط به خداشناسی بود. دبیری داشتیم، حرف های او هم تأثیر داشت. دبیران خوبی داشتیم، با رژیم آن زمان زاویه داشتند، نه خیلی واضح، یک زاویه پنهانی داشتند و ما این را درمی یافتیم که چنین چیزی وجود دارد. مسائلی به این شکل وجود داشت. این شعر را آنجا گفتم، گفت: این شعر برای چه کسی است؟ گفتم: برای خود من است، تو برای من یک شعر فرستادی من هم در جواب یک شعر فرستادم، یک شعر گفتم. گفت: شعر که برای من نبود. گفتم: به من یک جسارتی داد، یک اتفاقی افتاد. از آنجا شروع کردم، پراکنده شعر گفتم.

منظورتان شعر جدی است؟

نه جدی، گاهی وقت ها می گفتیم برای بچه ها می خواندیم. گاهی وقت ها دبیری باور می کرد یا نمی کرد، برای من اهمیتی نداشت.

درس را کجا ادامه دادید؟ به دانشگاه رفتید یا رها کردید؟

یک قسمتی در زاهدان بودم، یک مدتی تهران آمدم. یک مقدار مسائل ما در اینجا پیچیده می شود، الان اشاره نکنم. ان شاءالله در یک فرصت دیگری توضیح می دهم.

من وارد فضای سال های نزدیک انقلاب می شوم، در همان سال های 55، 56، 57. شما در این فضاها شعر می گفتید؟ با این روحیه ای که دارید، از قادر طهماسبی آن سال ها می خواهم بشنوم.

ما به اصفهان آمدیم.

بعد از سیستان وبلوچستان؟

بله! بعد از چند سال که آنجا بودیم به دعوت همین دوست مان که گفتم در ذوب آهن اصفهان مشغول بود به اصفهان آمدم.

کدام دوست تان؟ اسم او را نمی خواهید بگویید؟

سید بزرگواری بود، الان هست، سیدمحمد هاشمی نسب. ایشان دعوت کردند ما به اصفهان آمدیم. در محافل ادبی شرکت کردیم، بی آنکه شعرهای زیاد ارائه بدهم. مستمع بودم، بیشتر می خواستم متوجه شوم آنجا چطور است. آنجا خیلی برایم مغتنم بود، شاعر زیاد داشتیم، شاید 100 تا شاعر.

چه سالی بود؟ دقیقاً می فرمایید؟

سال 54-53. همین طور تا سال 57 ادامه داشت، ما در جریان بودیم. آنجا دیدم عده ای دارند شعر مبارزاتی می گویند، وقتی نزدیک شدم دیدم بعضی توده ای هستند. البته جریان روشنفکری آن زمان بود. عده ای هم مذهبی بودند، شعر می گفتند، بی طرف بودند. در حقیقت اطلاعات ما کامل شد. البته ما باز در اصفهان با ساواک درگیر شدیم.

چرا؟

یک شعری گفته بودم، از انجمن ایران و آمریکا شعرا را دعوت کردند، یکی از دوستانم گفت به آنجا برویم این شعر را آنجا بخوان خوب است، جای این شعر آنجا است. رفتم یک شعری داشتم، این طور شروع می شد:

نه قوی برکه سردم نه مرغ جنگل دورم

نهنگ عرصه موجم عقاب قله نورم

حماسی هم هست.

بله! حماسی است؛

در آستان فلک هم نسوده ام سر تسلیم/ اگرچه پیش ضعیفان به خاکساری مورم/ گهی به حرمت ماهی پلنگ قله نشینم/ گهی به حرمت عشقی کمال جذبه و شورم/ ز هر طرف نگرانم خمار رطل گرانم/ یکی ز منتظرانم طلایه دار ظهورم

در آخر هم ابیاتی که مستقیم بود:

به شهر نور سفر می کنم به پای شهامت/ چه غم که لشگر ظلمت گرفته راه عبورم

چند بیت همین طور مستقیم زده بودم. آن آمریکایی که مسؤول انجمن ایران و آمریکا بود بعد از خواندن شعر... یک خودکار آورد و به من داد، بعد یک کاغذ داد، گفت این شعری که خواندی را بنویس.

این شعر برای آمریکا ضرر داشت. گفتم: مِستر! من شعر را از حفظ خواندم الان فراموش کرده ام، در ذهن ندارم.

ترسیدید بنویسید؟

نه! ترسی نبود. برای این مسأله که خیلی اتفاق مهمی نبود تا آنجا زیاد درگیر شوم. خارج شدم. ما را تحت نظر گرفتند. یک شعر دیگری گفته بودم، یک مرتبه آمدند ما را به کاخ جوانان دعوت کردند، باز هم بچه ها گفتند بیا شعر جدیدت را آنجا بخوان.

همان سال های 54 و 55؟

55 و 56.

یعنی در همان سال ها شمشیر کشیده بودید؟

بله! مبارزه خیلی وقت پیش شروع شده بود. منتها من بین مذهبی ها تنها بودم، یعنی شاعر مذهبی زیاد نمی شناختم که مبارز هم باشد، فقط آنجا 3- 2 نفر بودند که توده ای بودند، آنها ضد رژیم شعر می گفتند. گاهی وقت ها آنها هم درگیری هایی داشتند، اما مسائل ما اصلاً جدا بود. این شعری که الان من چند بیت آن را می خوانم تازه گفته بودم، خواستند و این شعر را خواندم:

زمان زمان فغان های تلخ بیداد است/ مکان مکان دلیران رفته از یاد است/ گل سپیده ز تبخال تیرگی پژمرد/ کجاست چشمه خورشید وقت امداد است/ چه شد ز برج صداقت کبوتری نپرید/ مگر حصار زمان دام گاه صیاد است/ هنوز اگر سخنی می رود ز آزادی/ همان حدیث مکرر ز سرو آزاد است

به همین صورت تا به آنجا که:

رواست باغ سخن ماند از شکوفه تهی/ که با سموم نفس کُش جوانه همزاد است/ بریده رشته الفت ز جان شیرینش/ «فرید» امشب اگر هم نوای فرهاد است

بعدا وقتی شعر را تمام کردیم مسؤول کاخ جوانان گفت: باید این شعر را به من بدهی. گفتم: نمی دهم! شعری ندارم که بدهم، بیا از دل من دربیاور! من شعری ندارم. گفت: فکر کردی من ترسیدم؟! بده به من! گفتم: چه بیت هایی را بنویسم؟ حتماً یادداشت کردی که چه ابیاتی مشکوک است. چند بیتی که به نظرم خیلی انقلابی بود، نوشتم و به او دادم. گفتم: برو هر کاری می خواهی بکن! به سیم آخر زده بودم!

چه سالی بود؟

فکر کنم سال 55 بود.

ساواک جلو گیری نمی کرد؟

از همان شبی که انجمن ایران و آمریکا آن شعر را خواندیم و برای من کف زدند ساواک ما را زیر نظر گرفت ، گفتند شعر را دوباره بخوان دوباره خواندم. یک بیت این بود:

دریده زهره شیر از نگاه صولت تیغم/ چگونه مرده پرستان کنند زنده به گورم

این شعر ابیات دیگری هم داشت، آن شب خیلی صدا کرد. مردم زیادی آنجا بودند، انقلابی بودند، گفتند مجدداً این را بخوان. در حقیقت در یک شب دو مرتبه خواندم.

بعد چه شد؟ یعنی تا سال های انقلاب را همین طور روایت کنید. آن سال ها اصفهان تشریف داشتید؟ یا نه! باز به شهر دیگری رفتید؟

ما یک شب به خانه یکی از دوستان رفتیم، همان شبی که این شعر را به مستر آمریکایی ندادم! در یک اتاق دیگری نشسته بودیم و برای هم شعر می خواندیم. گفت این شعر را بخوان. گفتم: امشب را رها کنید، جای این شعر اینجا نیست. من نمی دانستم آنها مأمورهای ساواک هستند. اینها سخن چینان بودند، مأموران آن دو نفر بودند، خانه حیاط داشت، یک مرتبه دیدم در را یک نفر باز کرد 2 نفر رفتند در اتاق مستقر شدند. گفتم: آنها که بودند؟ گفت: آنها مستأجر هستند، کاری با ما ندارند او آن شب هر کاری کرد آن شعر را نخواندم و خداحافظی کردم.

من یک جایی می رفتم ساکی روی دوشم بود، یک مرتبه دیدم 2 نفر جلویم را گرفتند. گفتند: ساکت را بده. آن را بررسی کردند و کارت شناسایی ام را دیدند، آن زمان عکاس بودم، کارت عکاسی داشتم. کارت مرا دیدند، یک مرتبه دیدم طوری شدم. یک نگاهی کرد، یک حسی به من گفت این آشنا است، او را جایی دیده ام. گفتم: شما آن شب خانه مهندس آرمین نیامدید؟ گفت: چرا. گفتم: پس شما مأموران امنیتی هستید؟ گفت: چطور؟ گفتم: من آن شب آنجا نشسته بودم، همان هستم. همین که این را گفتم متوجه شدند نباید این کار را می کردند، چون باید مرا زیر نظر می گرفتند می دیدند که به کجا وابسته ام. از آن شب ما هر جا می رفتیم سایه ساواک دنبال ما بود.

تا نزدیک انقلاب که کوچه به کوچه در تعقیب و گریز بودیم، آنجا مسأله انقلاب پیش آمد. تا زمان انقلاب ادامه دادیم.

زندان که نرفتید؟

نه! چیزهایی بود در حد صحبت ها و بازجویی های اولیه. نرفتم، هنوز به آنجا نرسیده بود. آنها هنوز دنبال این بودند که ببینند من به کدام شاخه وابسته هستم، به کجا وابسته هستم.

انقلاب که شد شما 26 ساله بودید، در اصفهان بودید، درست می گویم؟

بله!

یعنی سال های اول انقلاب ، بعد هم جنگ تحمیلی صورت گرفت، از آن فضاها بگویید. در اصفهان چه می کردید؟ آیا به انجمن ادبی می رفتید؟ یا نه! به فعالیت های انقلابی ادامه می دادید؟ یا هر دو؟

در حقیقت می شود گفت به یک صورتی هر دوی اینها بود. شناختی از شعرا داشتم، اینکه کدام شاعر به کجا وابسته است، این برای ما مغتنم بود، بعد از انقلاب برایم مفید بود. اینکه شاعری نتوانست علیه من شمشیر بکشد، چون از آن زمان که مرا می شناختند شعری به غیر از شعر مبارزاتی نداشتم. من هم به انجمن سر می زدم، می دیدم آنجا چه حرکاتی انجام می دهند، از این طرف هم در راهپیمایی ها بودیم، راهپیمایی ها را تنظیم می کردیم. مساجد پایگاه شده بود، ما هم بین دوستان بودیم. درحقیقت هر جا خبری بود ما هم بودیم. منظورم این است که با مردم بودیم.

با شعر چه کردید؟ انجمن های اصفهان فعال بودند یا خیر؟ چطور بود؟

انجمن ها تقریبا فعال بود. انقلاب شده بود ولی انجمن ها همچنان در تصرف طاغوت بود. یا چپی یا راستی بودند، متأسفانه صدای انقلاب از انجمن برنمی خاست. یکی دو نفر از پیران هم که آنجا بودند به صورت خیلی ملایم با انقلاب برخورد می کردند، یعنی فکر می کردند یک جریانی است که فردا پس فردا کودتا خواهد شد، تمام خواهد شد و تمام. من شعر مرکب بی سوار را بعداً در برابر همین گروه گفتم:

به رهگذار وقاحت نشسته ای تا چند/ که ننگ رفته بر این لانه زار بر گردد؟/ در این بهشت عدالت چه خیره می کوشی/ که بر مُراد ستمکار، کار برگردد؟/ ز خون ما و شما آسیا بگردانند/ قسم به خون که اگر روزگار برگردد...

به نظرم زندگی شما الگویی برای دوستان و شاعران جوان تر است برای اینکه این انجمن ها در فضای انقلاب تنفس کنند چه کردید؟

متأسفانه انقلاب به جنگ تحمیلی پیوند خورد. یعنی فرصت این را نداشتیم که نفس بکشیم، خود را پیدا کنیم. در حقیقت انقلاب پیروز شد و بعد از یک شادی، جنگ شروع شد. ولی خب جنگ هم در جای خود، انقلاب هم به جای خود برکتی بود. سال 60 شد که یک گرفتاری برایم پیش آمد و یک بلایی نازل شد که از این مسأله بگذریم. من دیدم آن زمان آنقدرها شعر و کارهای ادبی شروع نشده بود، اوایل جنگ و اینها بود، ما روی آن عواطفی که با بچه ها و دوستان داشتیم و اینها رفتند و ما ماندیم، رفتیم اسم نویسی کردیم. گفتم می خواهم بروم جبهه و روی مین بروم.

واقعا؟!

می گفتم کمتر از الاغ نیستم که روی مین می فرستند. می روم شهید راه اسلام می شوم، راه باز می کنم. یعنی ما برای این مسأله خالص شدیم. دنبال منافعی نبودیم که الان دنبال کنیم. ما برای خدا خالص شدیم. رفتیم پرونده تشکیل دادیم، عکس دادیم و آماده شدیم، گفتند منتظر باشید که به طرف جبهه حرکت کنید. به خانه آمدم و یک بلایی نازل شد که در جای خود توضیح می دهم. بعد دیگر دو سال خود را نفهمیدم.

تا 62.

حدوداً 61. از سال 59 تا 61 که من خود را دقیقاً نفهمیدم و عکاسی را کنار گذاشتم و خود را زندانی کردم. یک سری گرفتاری واقعا برایم پیش آمد یک روز همین طور بی هدف در خیابان راه می رفتم یکی از دوستان شاعر گفت: تو کجایی؟ گفتم: همین جا هستم. گفت: چرا به انجمن نمی آیی؟ گفتم: من شعر ندارم. گفت: بیا، سیاهی لشکر که می شوی! گفتم واقعا سیاهی لشکر می توانم باشم؟ گفت: بله می توانید (خنده). آنجا بیا ولی از انقلاب خبری نیست! همه جا متحول شده است به غیر از انجمن های ادبی و آنها هنوز دارند راه خود را می روند. گفتم شوخی نکن! گفت بیا ببین. رفتیم انجمن دیدیم همه جا حرف از انقلاب و جنگ و این چیزها است ولی آن جا نیست. این چه حکایتی است و ما شروع کردیم به کار کردن. بعد کم کم یکی- دو جوان پیدا کردیم، بعد چند نفر حامی پیدا کردیم. بعد انجمن آرام آرام راه انقلابی اش را پیمود.

شعر انقلاب اسلامی آنجا ایجاد شد؟

بله! آنجا شعر انقلاب، وارد شد. دوستانی مانند آقای خاسته که در خمینی شهر بودند آمدند.

آقای سعید بیابانکی، که اهل آنجا بود هم می آمد؟

آن زمان آقا سعید در سنین نوجوانی بود. بعداً در کانون پرورش بودم که با سعید، نامه نگاری می کردیم و برایم شعر می فرستاد.

استاد! این مثنوی معروف «شهادت»: «سبکبالان خرامیدند و رفتند/ مرا بیچاره نامیدند و رفتند/ سواران لحظه ای تمکین نکردند/ ترحم بر من مسکین نکردند

برای همان حال و هوای فضای سال های دفاع مقدس است. درباره این شعر توضیح دهید.

عرض کنم دفاع مقدس اینطور بود که یک سری شعرهایی داشتیم مثلا همین «مرکب بی سوار» که وقتی برای سرکشی بچه ها در جبهه ها می رفتیم، بچه ها می خواستند این شعر را بخوانم. آوازه شعر آن زمان پیچیده بود.

«از این مدافعه بی فتح بر نمی گردیم

مگر که مرکب ما بی‏سوار برگردد»

مثنوی شهادت را فراموش نکنید.

نه. بعدها این مثنوی را سرودم شعر خُم سربسته بود که قبل از آن گفته بودم.

«به یازده خُم می گرچه دست ما نرسد / بده پیاله که یک خُم هنوز سربسته است»

برای چه سالی است؟

این هم حدوداً سال 62 یا 63 است. اول که وارد شدم، یعنی اوایل که وارد انجمن شدم با این شعر وارد شدم:

«هزار سد ضلالت شکسته ایم/ کنون قوام ما به ظهور تو منتظر بسته است»

پس این «سبکبالان خرامیدند و رفتند» دقیقاً برای چه سالی می شود؟

سبکبالان بعد از قطع نامه بود.

حاج صادق آهنگران چطور این مثنوی را خواند؟

در اصفهان یک برنامه ای ترتیب داده بودند که قرار بود آقای «سیدجلال محمدیان» این را بخواند. همان شب که قرار بود همایش در اصفهان داشته باشیم خبر آمد که امام خمینی از دنیا رفتند. به ما خبر دادند که همه از هم پاشیدند. بچه های دانشجو دسته های سینه زنی تشکیل دادند و... این طور شد. بعد این مسائل گذشت و به تهران آمدم. با چند نفر از بچه های اصفهان که در دانشگاه تربیت مدرس در مقطع کارشناسی ارشد درس می خواندند.

چند نفر از بچه ها برای ادامه تحصیل آنجا آمده بودند؛ بچه هایی که در اصفهان با هم بودیم. من در جهاد دانشگاهی دانشگاه اصفهان کلاس های فوق برنامه داشتم. اما اینجا آمدیم و بچه های تربیت مدرس مرا دعوت کردند و گفتند که فقط می خواهیم شعر بخوانید.

کدام شعر؟

همان شعر سبکبالان را تازه آورده بودم و به شهید آوینی داده بودم.

شعر را به شهید آوینی داده بودید؟

سید در یک حالت خاصی به سر می برد. با شهدا بود، در خود فرورفته بود. هنوز دور جدید روایت فتح شروع نشده بود. بچه ها گفتند برویم ببینیم چه خبر است. رفتیم سلام کردیم و نشستیم، دیدیم در خود فرورفته است. گفتم سید! من چه کار می توانم بکنم؟ از کجا شروع کنم؟ می توانم کمک کنم؟

به دفتر نشریه سوره رفتید او را دیدید؟

بله! به سوره رفتم. گفت بعداً یک شعری به اینجا بدهید.

شما را می شناخت؟

بله! می شناخت. با هم بودیم، منتها نمی دانست شعر شهادت را سروده ام.

فکر می کنم شهید آوینی با این برخورد می خواست شما را از سر خود باز کند.

احسنت! یک چنین چیزی. در حقیقت می خواست بگوید مزاحم ما نشو.

بگذار در حال خودم باشم.

بله! رفتم آنجا نشستم و این شعر را خواندم. یکی از بچه ها پیاده کرد و به سوره دادم. اتفاقا سوره همان ماه هم شعر را چاپ کرد. بعداً به دانشگاهی برای شعر خوانی دعوت شدم و آقای آهنگران هم دعوت شده بود. بعد از خواندن شعر آمدم پایین دیدم که آقای آهنگران دارد گریه می کند. بچه ها گفتند می دانید از وقتی که شعر را شروع کردید آقای آهنگران دارد گریه می کند! گفتم بالاخره یک حالی به او دست داده است. گفت: فرید چرا این شعر را به من نمی دهی؟! همین طوری خودمانی گفت. گفتم عزیزم تو خواستی و من به تو ندادم؟! گفت: الان می خواهم. گفتم فکر می کنم سوره، آقا سیدمرتضی این را چاپ کرده باشد. اگر چاپ نکرده بود من می دهم. رفته بود و دیده بود که چاپ کرده است. بعداً این شعر را چند جا خوانده بود.

این صدا پخش شد و شعر «مثنوی شهادت» معروف شد.

یک روز از خانه بیرون آمدم دیدم که همه جا این شعر را گذاشتند. تهران بودم، از شهرک راه آهن که خارج شدم دیدم دارند شعر را می خوانند. همه نوار این شعر را گذاشتند. هرجا رفتم، این شعر را شنیدم. گفتم چه شده است امروز این شعر را گذاشتند؟ آن زمان هم هرکسی می توانست شعر را برای خود چاپ می کرد و می فروخت. یک چنین حالتی بود.

کپی می کردند.

کپی می کردند و آزاد بود.

واقعا استاد این شعر هم یک فضای حزنی دارد که دوستان رفتند، من ماندم. «چرا برداشتند این نردبان را/ چرا بستند راه آسمان را!» جا ماندن از قافله شهدا.

همه حزن هایی که من از رفتن دوستان داشتم، همه عواطفی که نسبت به انقلاب داشتم در این شعر تجلی پیدا کرد.

اگر اجازه دهید، چند مورد از شعرهای تان را بخوانم و راجع به آن صحبت کنید. این چند شعری که انتخاب می کنم جزو شعرهای بسیار معروف شما است و خیلی ها شما را با این اشعار می شناسند. یکی آن شعر معروف و حماسی:

«سر نی در نینوا می ماند اگر زینب نبود/ کربلا در کربلا می ماند اگر زینب نبود»

از این غزل زیبای هفت بیتی بگویید.

تازه از اصفهان به مشهد رفته بودم. چند نفر از دوستان که با خبر شدند به دیدنم آمدند از جمله حاج آقای اکبرزاده، که دیگر از حال او خبر ندارم.

حاج محمود اکبرزاده، از اکابر و بزرگان شعر خراسان است.

بله! ایشان گفت: فرید برای حضرت زینب سلام الله علیها شعر داری؟ انگشت روی رگ غیرت ما گذاشت! یک دفعه به خود فرورفتم و سرم را پایین انداختم. گفتم: روسیاه هستم. ما این قدر به مسائل انقلاب مشغول شدیم که اصل از یادمان رفته است. شما مرا به خودم آوردی، اما ان شاءالله اثری خواهم داشت. به او قولی دادم. بعد ایشان که رفت، بلند شدم به حرم رفتم. وارد حرم شدم و زیارت کردم و پیش آقا ریشی گرو گذاشتم و گفتم آقا، بالاخره ما شیعه هستیم، شما حال مرا می دانی که چطور است، شرمنده هستم. اینجا آمدم که زبانم را گشایش دهی. من چیز دیگری نمی خواهم. هنوز از حرم خارج نشده بودم این مصراع بر زبانم جاری شد؛ «کربلا در کربلا می ماند اگر زینب نبود». این در درونم غوغا کرد. تا به خانه برسم 3-2 بیت را گفتم. از آن طرف هم حاج آقا زم از تهران زنگ زد. می خواستم با آن حال پیش ببرم که آن حال مرا قطع کرد. گفت فوراً به تهران بیا. شعر را کامل کردم. البته آن طور که دوست داشتم تمام نشد. اما آغاز را خود آنها دادند. این شعر مربوط به خود آن بزرگواران است و در حقیقت خود آنها دادند. به یک بزرگواری رسیدم که گفت فرید می دانی همین مصرع چکیده چند کتاب است؟! گفتم نمی دانم، به من دادند، حالا این را نگه دارید، انتظار بیشتر از اینها برای ما است.

شعرهای زیادی از شما سر زبان ها افتاده است.

مثلاً شعر حضرت زهرا (س) بود. هر کدام از اینها یک شأن نزولی دارد.

آن شب که دفن کرد علی بی صدا تو را/خون گریه کرد چشم خدا در عزا تو را

در این گزیده اشعاری که با عنوان «ترینه» دارید، چند شعر نیمایی دارید که این نیمایی ها با خیلی از افراد زیاده خواه دست و پنجه نرم می کند و فضاهایی دارد که هنوز پای انقلاب ایستاده اید. مثلاً آن منظومه بلند نیمایی ای عاشقان:

«من به نرخ روز نان که هیچ آب هم نمی خورم!

هم چنان که ماه هاشمی تبار من نخورد.

در کویر کربلا

در بلوغ تشنگی

در کنار رودخانه فرات».

از حال و هوای این شعرها بگویید. این شعر ها برای سال های اخیر شما است دیگر؟

بله! عرض کنم که این شعر زمانی گفته شده است... گاهی اوقات مجبورم یک سری مسائل و اتفاقات و حالی که در درون خود دارم را با خود ببرم. نمی شود همه مسائل را اینجا گفت. زمانی که این شعر را گفتم به وضعیت جامعه نگاه می کردم. شما باید وضعیت جامعه را می دیدید که چطور است.

مگر چطور بود؟

این شعر آیینه ای برای وضعیت جامعه آن زمان است که آقا تازه به رهبری رسیده بودند. یعنی جامعه در حال شدن بود که بعدا تحولی عظیم پیش آمد که قابل مقایسه نیست.

من این شعر را حدود ده سال پیش برای نخستین بار در نشریه سوره آقای وحید جلیلی دیدم.پس با این شرایط آن را دیر منتشر کردید؟

بله! این شعری بود که پرچم بچه های عدالت خواه بود. اتفاقاً چند نفر هم دعوت کردند و گفتند این شعر شعار بچه های عدالت خواه در دانشگاه است. کاربرد آن در دانشگاه ها بود. آغاز آن هم این بود:

«زاهدی بزرگوار

هفت خط روزگار!

رند

کهنه کار

جرأت عبور از حوالی اش نکرده هیچ

یک نفس

نسیم درد و غم

پهلوانش از خوشی برآمده

گرچه خورده

صد دقیقه پیش ، قوت هفت پهلوان.

جای سنگ

دیگ بسته بر شکم

عجب ریاضتی!»

این شعری بود که خیلی روی جامعه تأثیر گذاشت. همان زمان یک عده حتی به شکم خود نگاه نمی کردند. آنهایی که سطحی نگاه می کردند همین طور نگاه می کردند که یک دفعه این طور نباشد! نگران شده بودند. خیلی ها را نگران کرده بود.

بعدا در جامعه عمیق شد.

یک نکته ای در شعرهای اخیر شما هست؛ این است که مدام می خواهد بگوید من به ارزش ها و آرمان های انقلاب اسلامی وفادار هستم، به راه شهدا وفادار هستم.

من وفادار هستم. دلم به انقلاب پیوند خورده است، وفادارم دیگر! وفاداری پس دیگر چیست؟ چند وقت پیش، چند سال پیش یک صحبتی شده بود که فرید را می شود از انقلاب جدا کرد. یعنی بلایی به سر ما وارد شده بود، باران بلایی به سر ما باریده شده بود که فکر می کردند این به انقلاب لطمه می زند.

همان سال 88 را می فرمایید؟

قبل از آن.

هشتاد و چند بود؟ فکر می کنم 87 بود.

83 یا 84 بود. این حدودها بود و صحبت هایی در حوزه هنری شده بود که فرید آدم بی مسؤولیتی است! نمی دانستند اوضاع از چه قرار است. فکر می کردند من مقصر هستم و به سیم آخر زده ام و از انقلاب بریده ام. ما چنان پیوند خوردیم که جدایی پذیر نیستیم. مگر می شود انقلاب یک چیزی باشد و ما یک چیزی دیگر؟! در حقیقت ما متولد انقلاب هستیم. ما تولد یافته در سایه انقلاب هستیم. نمی شود طور دیگری فکر کرد. نمی توانم، اصلاً آن چیزی که در درون من است را نمی توانم بگویم، ولی این حرفی که شما می گویید حرف جالبی نیست. این حرف بدی است که می گویید می خواهید وفاداری خود را به انقلاب ثابت کنید! اصلا نمی شود اینطور صحبت کرد! شاید فرق ما هم با افرادی مانند آقای مخملباف همین باشد. نمی دانم را خواندید یا نخواندید، در آخر آدم را ناراحت می کند. یعنی چنان سیاه نمایی در آخر آن است شاید در آن زمان، همان طور که او می گوید باشد که راجع به خانواده های شهدا گفته بود، اما اگر دقت کرده باشید ایشان در آنجا کار را از دست رفته تلقی می کند.

ناامید است.

بله! یعنی انقلاب یک چیز دیگری است و ما دوباره داریم انتقاد می کنیم. یعنی زمان شاه است و ما داریم از شاه انتقاد می کنیم. تمام این دردها را عنوان کردن، سیاهی ها را بالا آوردن درست نیست. ما باید از درمان ها هم صحبت کنیم که چه شده است؟ دارد چه می شود؟ خود ما صاحب انقلاب هستیم، ما باید در صحنه باشیم. باید در جای خود صبر کرد، در جای خود باید فریاد زد، ولی باید هوشیار بود که کجا باید فریاد بکشید، کجا باید سکوت کنید. در این سال ها جاهایی بوده است که من سکوت کردم هر چند پر از فریاد بودم، اما به مصلحت سکوت کردم.

یکی از جاهایی که فریاد زدید، سال 88 بود که در دیدار با رهبری شعرخوانی توفانی ای داشتید.

آنجا لازم بود. اتفاقا اگر در پیشگاه رهبری فریاد نمی کشیدم آن تأثیر را نداشت. من تا صبح آن روز برنامه نداشتم که به بیت رهبری بیایم. حالم خراب بود و مریض بودم. واقعاً صبح آن روز خوابی دیدم که مرا برانگیخت و همه چیز دست به دست هم داد که باید آنجا باشم. بلند شدم شعر را تنظیم کردم و به بیت رهبری رفتم و خواندم. در حقیقت آن فریاد از زبان مردم بود، فریاد انقلاب بود، فریاد من که نبود. از زبان من گفته شد. بعد از این جریان آقای صادقی رشاد را دیدم که گفت می دانید این شعر شما چه کار کرد؟ تکلیف را برای عده ای روشن کرد. یعنی عده ای این وسط مانده بودند و نمی دانستند که این طرفی یا آن طرفی هستند. تکلیف را روشن کرد.

چقدر دوست دارید در بزنگاه های انقلاب این قدر صریح صحبت کنید و انقلابی باشید؟

من چیزی برای پنهان کردن ندارم.

بالاخره یکسری افراد این مواضع شما را دوست ندارند. شاید یک سری از دوستان شما باشند. سر موضوع انقلاب با کسی شوخی ندارید؟!

نه! وقتی پای انقلاب در میان باشد ما با هیچ کسی هیچ شوخی ای نداریم. برای چه شوخی داشته باشیم؟ زمانی که در دانشگاه بودیم بعضی از بچه ها در جایی می رفتند پنهان نماز می خواندند و ما آشکارا نماز می خواندیم. می گفتند مثلاً دیگران می گویند امل است. می دانید دیگر، بالاخره این مسائل بود. گفتم اگر امل بودن به نماز خواندن است، من امل هستم. سر نماز خواندن با کسی شوخی ندارم. من خداپرست هستم، من خدا را به یگانگی قبول دارم و یک مسلمان اهل تشیع هستم. من به این افتخار می کنم. شما چه می گویید!

استاد خیلی اوقات که خدمت شما می رسم بیشتر یاد شهدا می کنید. بیشتر دلداده شهدا هستید و در این فضاها هستید. این روزها با شهدا ارتباط می گیرید؟ ارتباطتان با آنها چگونه است؟ دل تان برای آنها تنگ می شود؟

حتماً. این مسائل در گذشته هم بود. زمانی که من با پدر شهید خرمیان ارتباط داشتم؛ من خدمت ایشان بودم. وقتی در یک مسأله ای که در می ماندم و می خواستم تصمیم بگیرم و نمی دانستم کدام طرف باید بروم، شب به خواب مادرش می آمد. حالا به غیر از اینکه به خواب من می آمد، ولی به طور منظم به خواب مادر خود می آمد و می گفت به فرید بگویید که این راه را نرود، آن راه را برود.

واقعاً گوش می کردید؟

بله! برای من حجت بود. چون خانواده آنها از مسأله من خبر نداشتند و به واسطه شهید خود باخبر می شدند. البته باخبر هم نمی شدند، فقط به من پیغام را می رساندند! چطور آدم نمی تواند بپذیرد؟ مطلب بالاتر از این حرف هاست. همین شعر شهادت امداد شهدا بود، اگرنه یعنی این شعر را من گفتم؟! من باور نمی کنم که این شعر را خودم گفته باشم. یعنی نه این قدرت را داشتم، نه این شور، نه این اشتیاق را. چون موقع شروع این شعر من این حال را نداشتم، مرا آن طرف بردند و پرواز دادند.

این روزها را چگونه سپری می کنید؟ شعر می گویید؟

این روزها شعر هم می گوییم. یک سری مسائل است که فعلاً نمی توانم راجع به آنها صحبت کنم. به آخر کار می اندیشم. دارم یکسری مسائل را در جامعه رصد می کنم. این چیزی که می فهمم را فعلاً دارم ضبط می کنم تا ببینم اگر به یک نقطه ای رسید که باید شعری گفته شود و فریادی کشیده شود آنجا آماده باشم. اگر به فریاد برسد.

از مسؤولان فرهنگی اخیراً کسی به شما سر می زند؛ چه مسؤولان حوزه هنری یا مسؤولان وزارت فرهنگ و ارشاد؟ یک اشاره ای کنید.

عرض کنم که در زمان دولت نهم و دهم مسؤولان ارشاد می آمدند. اول آقای صفار هرندی بزرگوار به دیدار ما آمد. نخستین دیداری بود که با هم داشتیم و یک شب خوبی داشتیم. اتفاقا مثنوی شهادت را که ضبط کردم، یعنی این به صورت نوار است، در دستم بود، بعداً زنگ زدند که آقای صفار هرندی می خواهد بیاید، من این شعر را می خواستم یک بار دیگر گوش دهم که تجدید خاطره شود. دیدم آقای هرندی گفت چه گوش می دادید؟ گفتم شعر بود. گفت بگذارید ما هم گوش دهیم. سه یا چهار بیت که خوانده شد اشک ایشان سرازیر شد و بغضش ترکید. یک حال خوبی بین ما گذشت. ما انگیزه پیدا کردیم. البته انگیزه های ما از جای دیگر است، ولی این هم بالاخره بی تأثیر نیست. این توجهات بی تأثیر نیست. بعداً افرادی که بودند آقای حسینی بود و سایرین که با هم ارتباطی داشتیم. در دوره آقای روحانی اولین کسی که آمد آقای جنتی بود که متأسفانه اصلاً ما با درگیری مواجه شدیم. ایشان فهمیده و نفهمیده به ما بی احترامی کرد.

به عنوان حسن ختام یکی از شعرهای خود را که تا به حال نخوانده اید، بخوانید.

نخواهد رفت با دنیاپرستان/ به یک جو، آب ما زیباپرستان.

گزارشی از دیدار صمیمانه با تنهایی های فرید

احساس می کنم هیچ کاری نکرده ام و نگرانم

از نسل جدید و عادت کرده به تلگرام و اینستاگرام و فیسبوک، البته به اندازه هم نسلی های کسی که جوانی اش را در راه شعر انقلاب و دفاع از آرمان محرومان و مقابله ابوذرگونه با ستمگران و مال اندوزان گذاشته است، توقع نیست که قادر طهماسبی [ متخلص و معروف به «فرید»] را یادشان باشد. روزگار فراموشکار است؛ بویژه اگر برای کسی گرفتاری پیش بیاید. خود فرید دردمندانه و بزرگوارانه می گوید: «یک زمانی فرصت نبود سرمان را بخارانیم. روزگار همین است. توقعی ندارم. دوستان هر کدام گرفتاری های خودشان را دارند».

عصر چهارشنبه ای به همراه دوستان راهی آپارتمان کوچک فرید در حوالی خیابان انقلاب شدیم. قرایی به او می گوید: «رفقا خیلی وقت ها دوست دارند شما را ببینند اما نگرانی از این موضوع که نکند خلوت شما را به هم بزنند، باعث می شود آنها را همراه نیاورم». فرید کنار سماورش می نشیند و برای ما صحبت می کند و ما متأثر از وضعیت تنهایی او هستیم. البته متأثرتر شدیم وقتی در پایان دیدار و هنگام بدرقه ما اشاره کرد که بسیاری از حرف ها بین خودمان بماند و آنها را بازگو نکنیم.

دردآور است که شاعر بخشی از بهترین و ماندگارترین شعرهای انقلاب و دفاع مقدس باشی و الان همسایه ها هم تو را نشناسند! فرید چند سالی است کم بینایی اش تشدید شده و الان تقریبا نمی بیند. زمان وزارت صفار هرندی، به اصرار وزیر و این بهانه که دوستان و علاقه مندان شما می خواهند شما را ببینند و دسترسی خانی آباد هم دور است، آپارتمانی کوچک و جمع و جور را در یکی از خیابان های حوالی میدان انقلاب به او می دهند. البته او گله مند است که بعد از دوره صفار و در دولت جدید احضاریه ای آمده بود و گفته بودند باید تخلیه کند و کسی برای تمدید قرارداد اجاره نیامده بود. همین باعث می شود دل نازک و طبع ظریف فرید بشکند و خود مستقلا منزلی را رهن و اجاره کند. الان هم در آپارتمان کوچکی ساکن است که از طرف حوزه هنری موقتا در اختیار اوست.

قادر طهماسبی متخلص به «فرید» یکی از شاعرانی است که جوانی اش مصادف با حوادث انقلاب و دفاع مقدس بود. بعد از انقلاب و در دوران جنگ او را با شعر دفاع مقدس می شناختند. فرید در میانه به دنیا آمد اما اصفهان، تبریز، شیراز، مشهد و تهران شهرهای دیگری بودند که فرید طبع خود را در آن شهرها هم آزموده است و شعر گفته است و در محافل شعری و ادبی آنها حضور فعال داشته است. خودش می گوید: «ما سال 60 و 61 شروع کردیم و ولوله انداختیم در انجمن هایی که آن زمان راکد بودند و کسی نبود. بچه های تازه نفسی به میدان آمدند. محافل ماهانه داشتیم و با تمام دانشجویان ارتباط داشتیم. اصفهان همه جا حضور داشتیم. در کانون ها، در دانشگاه ها، در آموزش وپرورش و در همه مراسمی که برای شهدا برگزار می شد، حضور داشتیم. شب ها هم در گلزار شهدای اصفهان به همراه پدران شهدا بیتوته می کردیم. شب های عجیبی بود. قابل وصف نیست. شب و روز از هم جدا نبود و ما شهدا را درک می کردیم».

«عشق بی غروب»، «به رنگ خون»، «پری ستاره ها»، «پری شدگان»، «ترینه ها»، «پری بهانه ها» از جمله آثار مکتوب فرید هستند و علاوه بر آن آثار، بسیاری از اشعار ماندگار روزگار ما، مانند «مثنوی شهادت»ی که صادق آهنگران آن را با مطلع «سبک باران خرامیدند و رفتند/ مرا بیچاره نامیدند و رفتند» می خواند و همچنین شعر «کربلا در کربلا می ماند اگر زینب نبود»، سروده قادر طهماسبی هستند.

به گفته فرید او در هر عصری با یک شعر به میدان آمده است. بعضی از اشعار او در زمان جنگ را هنوز می توانید روی قبور معطر شهدا در گلزار شهدای اصفهان ببینید. همچنان که اشعار اعتراضی او مناسب این روزهای فساد اقتصادی و ناکارآمدی اقتصاد هستند. اما او هنوز باور دارد هیچ کاری نکرده است و می گوید: «احساس می کنم هیچ کاری نکرد ه ام و نگرانم. نه از باب تعارف که حقیقتاً نگران هستم. باید انگیزه لازم را پیدا کنم ولی افسوس! تنهایی و مریضی و گرفتاری دستم را تا حدودی بسته است».

بارزترین جلوه در آثار متأخر فرید، روحیه ضداشرافی و ضدیت با زراندوزی و ستم به مردم است. همچنانکه «مصطفی محدثی خراسانی» درباره او و شعرش می گوید: «از ویژگی های خاص فرید این است که روشن و واضح هشدار می دهد و در مواردی که به حرف هایی، عمل نشده و اتفاقاتی افتاده است. وی پیشگام است و توانسته پیشرو حرکت کند». «رضا اسماعیلی» نیز درباره او معتقد است: «طهماسبی در شعر انقلاب در جبهه مردم است و شعرهای وی اعتراضی و ابوذرگونه است. هرجا انحراف می بیند با پرخاش و با لهجه مطالبه گرانه اعتراض می کند که چرا حق مردم تضییع می شود. در حوزه شعر دفاع مقدس هم اهل تذکر و یادآوری است و با حسرتی از دل برآمده به روح تلنگر می زند که نباید 8 فصل عشق را فراموش کنیم». وی در اثر ماندگار «آی مردم» می گوید: «چهره را از خشم، گندم گون کنید/ ترس را از شهر دل بیرون کنید/ تا به کی از فقر، مردم جان دهند/ زرپرستان سکه روی هم نهند؟» و از مردم می خواهد ساکت نباشند و : «عزم را بر غیرت سوزان نهید/ داغ بر دست زراندوزان نهید»

او در مجموعه شعر دیگری در ابیاتی با مضمون اعتراضی و ضداشرافی می گوید: «امیدم پشت آن دروازه مانده است/ به کوچ سرخ داغم تازه مانده است/ نخواهد رفت با دنیاپرستان/ به یک جو، آب ما زیباپرستان».

فرید در پاسخ به این سوال که این روزها چه می کند و آیا کار جدیدی هم دارد یا نه، می گوید: «باید برای کار کردن داغ شد و من هنوز داغ نشده ام. البته اینجا به همراه یک بنده خدایی که دانشجوی دکترای ادبیات است جلسات کتاب خوانی مرتب داریم و همه جور کتابی هم می خوانیم. درباره کار جدید هم، پراکنده کار می کنم. هم روی داستان و هم روی شعر و البته شعر را نمی توانم به حافظه بسپارم. قبلاً با یک وُیس رکوردر که خراب هم شده است شعرها را ضبط می کردم». او البته پیشنهاد ما را برای تعمیر یا تعویض وُیس رکوردش نمی پذیرد. فرید در شبکه های اجتماعی شبیه تلگرام و اینستاگرام هم فعال بوده است اما امروز کسی را ندارد که مطالبش را به روز نگه دارد. هرچند هنوز اصالت را به کتاب و نوشته های مکتوب می دهد و معتقد است خواندن کتاب صفای دیگری دارد.

او علاوه بر شعر، رمانی به نام «تلاوت» نوشته و در هر فصل از آن، به بیان بخشی از دغدغه ها و درونیات خود پرداخته است. در تشبیهی زیبا، نوشتن را شبیه راه رفتن و شعر گفتن را شبیه مستانه راه رفتن می داند. توصیه خود او درباره این کتاب، خواندن فصل سیزدهم آن است که به اعتقاد وی از بقیه بخش ها تندتر است و اصل کار هم همین است. وی در آن با عنوان «مرثیه ای برای منتظران» به حوادث و ماجراهای فتنه سال 88 پرداخته است.

منبع:وطن امروز

انتهای پیام/

بازگشت به صفحه رسانه ها