خرید سکه کلکسیونی
تاریخ دریافت خبر:
ژانر جنگ عراق چیست؟ صدها کتابی که در ۱۵ سال اخیر دربارۀ این موضوع نوشته شده اند چه نقطۀ اشتراکی دارند؟ شاید ابتدا روایت های مختصری بخوانید از سربازان و دربارۀ سربازان، داستان های مردان و چند زنی که هم در میدان جنگ و هم پس از بازگشت به وطن می کوشیدند تا جان و منزلت خود را حفظ کنند. شاید هم مطالب گیرای جغرافیای سیاسی نوشتۀ روزنامه نگاران و مورخان را برگزینید، از هزارتوهای ایدئولوژی، قدرت و پول.

در این ژانر در حال گسترش، کتاب جان نیکسون به نام گفت وگو با رئیس جمهور به نوعی منحصربه فرد است، چون بیش از هر چیز به یک کمدی کاری شباهت دارد. تک تیرانداز آمریکایی۱ و سی دقیقۀ بامداد۲ را فراموش کنید؛ شاید شبیه ترین مورد به داستان نیکسون از ملاقات هایی که به ناکجا کشانده می شوند و ناظرانی که نسبت به یکدیگر دچار سوءتفاهم می شوند، سریال اداره۳ باشد.

معناباختگی بوروکراتیک از همان ابتدای ماجرا آغاز شده و همین طور بیشتر می گردد. در سال ۲۰۰۳، نیکسون، تحلیلگر سیا، در عراق مستقر می شود تا نشست های اطلاعاتی را سامان بخشد. او که از پنج سال قبل کهنه سرباز آژانس بود، قبلاً در لنگلی فعالیت می کرد و از همانجا عراق را به طور کلی و صدام را به طور خاص زیر نظر داشت. وقتی نیروهای آمریکایی در ۱۳ دسامبر ۲۰۰۳ صدام را تحت رهبری یکی از بادیگاردهای سابق او دستگیر کردند، نیکسون نامزد ایدئالی برای بازجویی او بود. او طبیعتاً از شانس صحبت کردن طولانی با شخصیتی جهان مشهور هیجان زده بود. امید داشت تا سوالاتی را که سال ها در ذهنش بود از صدام بپرسد و بینش های ارزشمندی دربارۀ پیشینه و انگیزه هایش به دست آورد. اما فقط نیکسون چنین شور و اشتیاقی داشت. سایرین ظاهراً بازجویی از این «هدف ارزشمند» را در بهترین حالت، اسباب زحمت می دانستند. نیکسون می نویسد:
فکرش را هم نمی کردم که دولتمان هرگز خود را برای زنده دستگیر کردن صدام آماده نکرده باشد. مسئولین آمریکایی این را نتیجه ای بدیهی می دانستند که صدام خودکشی می کند اما نمی گذارد دستگیرش کنند، یا در حال فرار کشته می شود. وقتی او را زنده دستگیر کردند، هیچکس نمی دانست چه کار کند.

این نمونه ای از بی کفایتی هایی بود که جنگ را برافروخت، که مواردی زیادی از این دست در کتاب می آید.

پس از یک هفته سردرگمی که طی آن فرصت های مهمی برای کسب اطلاعات بر باد رفت، نیکسون بازجویی خود را آغاز می کند. اما هنوز هم دست او بسته است: به او دستور می دهند دربارۀ تروریسم از صدام سؤال نپرسد.

وقتی اف بی آی وارد کار شود خودشان این قضیه را بررسی می کنند و پروندۀ جنایی ای علیه صدام تشکیل می دهند.

چیزی راجع به تروریسم پرسیده نشود؟ مگر اصلاً به خاطر همین امر اینجا نیستند؟ نیکسون ناامید می شود، اما درمی یابد که این فرصتی است تا بر شخصیت و پیشینۀ صدام تمرکز کند، بدون اینکه نگران کسب اطلاعات درست در مدت تعیین شده باشد. این رویکرد آزادانه به مذاق نیکسون خوش می آید، چرا که علاقۀ او به صدام از باب پژوهش است. اما همکاران او به ندرت به این مسئله علاقه دارند.

تصویری که نیکسون در اینجا ترسیم می کند بسیار جذاب است و جزئیاتی را عرضه می کند که در دیگر منابع به طور نادرست تفسیر شده اند یا کلاً از قلم افتاده اند. مثلاً مشهور بود که صدام در روستای دورافتادۀ تکریت در شمال بغداد بزرگ شده است. پس از اینکه صدام در سنی کم پدرش را از دست داد، عمویش سرپرستی و تربیت او را به عهده گرفت. نظریۀ رایج در جامعۀ اطلاعاتی این بود که پدرخواندۀ صدام ظالم بود و او را از همان سنین کم کتک می زد؛ در واقع تحمل همین آزارها بود که صدام را به دیکتاتوری ظالم تبدیل کرد.

در اینکه صدام فردی بدکار بود، شکی نیست، اما دلیلش این نبود. نیکسون درمی یابد که صدام عاشق پدرخوانده اش بوده، «مهربان ترین مردی که می شناخته». این شاید تفاوتی کوچک باشد، اما حاکی از تنبلی گسترده تر رهبران آمریکا برای درک صدام از روی زندگی خودش است، یعنی در بستری که او را شکل داد، نه از روی روانشناسی عامه پسند یک ابرشرور. درواقع همین دیدگاه دکتردُوم مانند از صدام بود که از زمان ریاست جمهوری بوش پدر، سیاست های آمریکا را در عراق شکل داد و بی شک ضررهای آن بیشتر از فوایدش بود.

ارتش را در نظر بگیرید. دیدگاه رایج این بود که ارتش عراق عملاً خود صدام بود، گارد مخوف جمهوری که حاضر بودند به هر قیمتی از رهبرشان دفاع کنند. اما به گفتۀ نیکسون، صدام اطلاع چندانی از چند و چون عملکرد ارتش نداشت:
صدام در سال های اخیر خود، ظاهراً به اندازۀ دشمنان انگلیسی و آمریکایی خود از اتفاقات درون عراق بی خبر بود. صدام احترام زیادی برای ارتش قائل بود، اما درکش از امور نظامی بسیار ابتدایی بود. او ظاهراً چیز چندانی از جنگ هشت سالۀ عراق با ایران نیاموخته بود.

اما نیروهای آمریکایی قضیه را طور دیگری می دیدند. حکومت ائتلاف موقت عراق به رهبری ال. پل برمر، در تلاششان برای «بعثی زدایی» و رهایی کامل کشور از شر صدام، افراد رتبه بالای ارتش عراق را از صحنه خارج کردند. هزاران ژنرال، سرهنگ و سروان همگی اخراج و مجبور شدند به دنبال کار بگردند. گرچه ارتش بدون نقص نبود، اما نسبتاً باثبات بود و ثبات آن هم تا حدی مدیون این بود که صدام آن را ریز به ریز رصد نمی کرد. اگر زیرساخت های فرماندهی به روال سابق باقی می ماند، می توانست برای حکومت ائتلاف موقت حکم زیربنایی برای برقراری جامعه ای باثبات را در عراق داشته باشد. اما در عوض، خیابان ها پر از افسران نظامی ناراضی شد که به دنبال استفاده از مهارت هایشان بودند. درواقع همین اتفاق هم افتاد: بسیاری از آن ها جذب نیروهای شورشی شدند که ادغام شده و داعش را به وجود آورد. شاید در رابطه با تاریخ، نگاه به عقب و انتقاد کردن خیلی آسان باشد، اما به احتمال زیاد این تصمیم (از طرف برمر که دستورات دونالد رامسفلد را اجرا می کرد) نقش زیادی در تقویت داعش ایفا کرد، داعشی که تا به امروز هم شهروندان عراق را وحشت می اندازد.

اگر صدام بر فعالیت های نظامی نظارت نمی کرد، پس چه کاری انجام می داد؟ یکی از کارهایش رمان نوشتن بود. او خود را فردی ادیب می دانست و پیرمرد و دریا را کتاب مورد علاقۀ خود معرفی می کرد. او به نیکسون می گوید «یک مرد، یک قایق و یک ریسمان ماهی گیری. این ها تنها محتوای کتاب هستند، اما چه چیزها که دربارۀ وضعیت انسان به ما نمی گویند. داستان شگفت آوری است». در هفته های منتهی به حملۀ آمریکا به عراق، صدام وقتش را نه صرف آماده سازی برای جنگ، بلکه به مرور دست نوشتۀ آخرین کتاب حماسی تاریخی اش می گذراند، و آن را برای یکی از وزرایش فرستاده بود تا آن را نقد کند. رومی ها وقتی شهرشان سوخت، کمانچه می زدند. صدام هم وقتی بغداد وارد جنگ شد، روی داستانش کار می کرد.

صدام به گفتۀ همه، سرطانی بر پیکرۀ سیاسی عراق بود. این در مورد صدام درست است، اما توصیف درستی از بیمار نیست. در یکی از قسمت های انیمیشن سیمپسن ها، آقای برنز نزد پزشک می رود و می فهمد که «بیمارترین مرد در ایالات متحده» است، بطوریکه دارای تمام بیماری های شناخته شدۀ علم و نیز چند بیماری مختص خودش است. منتها بیماری ها آنقدر زیادند که همدیگر را کنترل می کنند و به همدیگر اجازه نمی دهند بر سلامتی آقای برنز تأثیری بگذارند. می توان این وضعیت را هماهنگی بیماری ها نامید که بی شباهت به وضعیت سیاسی عراق نیست، دولتی پیچیده که جنگ افروزان ایالات متحده از درک آن عاجز بودند، بد هم عاجز بودند.

البته که صدام خود را سرطان نمی دید. او رهبری بزرگ بود که عراق نیاز داشت، وارث شکوه بین النهرین. اما او بیماری های دیگری را که کشور به آن ها مبتلا بود، با تیزبینی خیلی بیشتری نسبت به هرکس دیگر در دستگاه مدیریتی بوش تشخیص می داد. صدام بیش از ایران و بیش از اکثریت شیعه، از تندروهای وهابی هراس داشت که در حال شهرت یافتن در دنیای عرب بودند. نگرانی صدام از این بنیادگرایان این بود که ایدئولوژی آن ها مذهبی بود، نه ملی؛ و همین امر آن ها را قادر می ساخت تا جوامع به حاشیه رانده شده را در کشورهای مختلفی که رهبران مستبد دارند، جذب کنند. با توجه به اینکه او ناسیونالیستی دوآتشه بود که سودای شکوه عراق را در سر می پروراند، خطری را که گروه های افراطی فراملی برای کشورش ایجاد می کردند، بسیار دقیق تر از رهبران گوشه گرفته درک می کرد. رهبر عراق از صحنه خارج شود و ارتشش فروپاشی شود، بنیادگرایان مانند ملخ به کشور هجوم خواهند آورد. گذر زمان ثابت کرده که از این لحاظ حق کاملاً با صدام بود.

بدین ترتیب، ایالات متحده قبل از جنگْ اطلاعاتی ناقص دربارۀ وضعیت سیاسی داشت. اما وقتی صدام دستگیر و کاملاً بازجویی شد، آیا رهبران بهتر از پیش مجهز نبودند تا به شورش روبه رشد رسیدگی کنند؟ پاسخ به این سؤال همان نقطه ایست که کتاب نیکسون نه فقط جذاب بلکه دیوانه وار می شود.

نیکسون پس از پایان فرایند بازجویی به آمریکا باز می گردد و دوباره مشغول کار دفتری اش در لنگلی می شود. فصل های پایانی کتابْ شرح چندین رویارویی با مقامات کاخ سفید در زمان بوش و آگاهی بخشی به رئیس جمهور در رابطه با مسائلی است که در عراق شکل می گرفت. در هر موضوع پیش آمده، چه ظهور مقتدی صدر، روحانی شیعه، و چه حاکمیت عراق، بوش هر بار نشان می دهد که هیچ علاقه ای به ظرافت ها و ریزه کاری های سیاست خارجی ندارد. اگر مسئله ای قطعی و روشن نیست، او علاقه ای به آن ندارد. این جهان بینی به خوبی مستند شده است. اما نیکسون آدم منحصربفردی است که هم با جرج دبلیو.بوش در یک اتاق گفت وگو کرده است و هم با دشمن قسم خورده اش. طبق نوشتۀ او، ظاهراً آن ها برای یکدیگر ساخته شده اند:
یکی از کنایه های بزرگ جنگ عراق این بود که دیکتاتور خونخوار، صدام حسین و مبارز آزادی طلب، جرج دبلیو بوش از خیلی جهات شبیه به یکدیگر بودند. هردو رفتاری مغرورانه و آمرانه داشتند. هردو نسبت به دنیای بیرون نسبتاً غافل و به ندرت به خارج از کشورشان سفر کرده بودند. هردو معمولاً امور را «سیاه و سفید»، «خوب و بد» و «با یا علیه» می دیدند و وقتی بدیل های متعددی پیشِ رویشان قرار می گرفت، آزرده می شدند. هردو اطراف خود را با مشاورانی سازشگر شلوغ کرده بودند و چندان تحمل مخالفت را نداشتند.

اصرار بوش بر پاسخ های آسان برای نیکسون دلسردکننده است، اما آنچه واقعاً خشم او را برمی انگیزد، تمایل سی آی اِی برای تحقق این دست پاسخ هاست. هدف سی آی اِی از همان ابتدا آگاهی بخشی به رئیس جمهور و توانمندساختن او در انجام وظایفش بوده است. به گفتۀ نیکسون، سی آی اِی قبلاً مانند پزشکی با بیمار با رئیس جمهور برخورد می کرد و حقایق تلخ را به خاطر سلامت خودش به او می گفت. اما اینک رویکرد «خدمتگزارانه» بهترین روش به حساب آمده و رئیس جمهور نه مانند یک بیمار، بلکه بیشتر شبیه به یک مشتری به شمار می آید. بنا به گفتۀ نیکسون «وقتی رئیس جمهورْ تعصبات قوی، فراخنای توجه کوتاه و وقت کمی تا انتخابات بعدی دارد، رویکرد خدمتگزارانه می تواند نتایج فاجعه باری به دنبال داشته باشد». این نیروی محرکۀ هم وابسته به طوفانی از غرور، سوءمدیریت و اطلاعات گمراه کننده منجر گردید که به میراث جنگ عراق تبدیل شد. نیکسون می نویسد:
گزارشات کنارگذاشته شده ناگهان به عنوان اطلاعات موثق مطرح شد. دوران ضعف تحلیلی آغاز شده بود و عراق اولین قربانی آن بود. این امر باعث شد تا سی آی اِی در فاجعۀ عراق همدست باشد.

این امر امروزه چه جایگاهی برای سی آی اِی رقم می زند؟ فرض کنیم آژانس دربارۀ رویکرد خدمتگزارانه تجدیدنظر کرده و نگرشی واقع بینانه تر و عملی تر در مورد آگاهی بخشی به رئیس جمهور اتخاذ نماید. آیا رئیس جمهور اصلاً به آن گوش خواهد داد؟ یا اطلاعات موثق و غیرموثق را به عنوان اخباری جعلی رد خواهد کرد؟

اطلاعات کتابشناختی:
Nixon, John. Debriefing the President: The Interrogation of Saddam Hussein. Random House, ۲۰۱۷.

پی نوشت ها:
* این مطلب در تاریخ ۴ فوریه ۲۰۱۷ با عنوان «The CIA Comedy of Saddam Hussein» در وب سایت لوس آنجلس ریویو آو بوکز منتشر شده است و وب سایت ترجمان در تاریخ ۲۹ خرداد ۱۳۹۶ این مطلب را با عنوان «کمدی بازجویی از صدام حسین» ترجمه و منتشر کرده است.
* آدام فلمینگ پتی (Adam Fleming Petty) ساکن ایندیاناپولیس است. نوشته های او در میلیونز، کریستین کوریِر و کالچرال سوسایتی منتشر شده است. او در حال حاضر مشغول نوشتن یک رمان است.
[۱] American Sniper
[۲] Zero Dark Thirty
[۳] The Office

لینک کوتاه: betanews.ir/n/765381

خبر فوق مربوط به رسانه الف می باشد و جستجوگر خبر بتانیوز صرفا آن را بازنشر کرده است. مشاهده در سایت منبع : لینک مستقیم