تاریخ دریافت خبر: نظر بینندگان
گروه اندیشه ــ آرمین معتقد است، سیدقطب بهترین نماینده جریان رادیکال است که در واکنش به جریان ناسیونالیست سکولار و ناکامی آن در پیشرفت مصر شکل گرفت.

1071730_640.jpg

به گزارش ایکنا؛ نهمین نشست از سلسله نشست های اندیشه ورزی قرآنی به همت انجمن مطالعات قرآنی و باشگاه اندیشه با موضوع «آشنایی با اندیشه های تفسیری سید قطب»، پیش از ظهر امروز پنجشنبه ۱۹ مهرماه، در باشگاه اندیشه با سخنرانی محسن آرمین، پژوهشگر مطالعات قرآنی ادامه یافت.

آرمین در آغاز سخنانش گفت: تفسیر امری انسانی و قابل نقد است و هیچ اندیشه ای در خلا شکل نگرفته و متون نسبتی با متن های دیگر اعم از مکتوبات یا شرایط محیطی دارند. آثار متفکران را باید بر اساس بینامتنی در نظر بگیریم و نسبت آن با متون و شرایط اجتماعی را مد نظر داشته باشیم. عنوان بحث بنده «زمینه و زمانه سیدقطب» است. سیدقطب انسانی دردمند در جغرافیایی دردکشیده بود؛ جغرافیائی که برای مطالعه جهان اسلام مفید است.

وی ادامه داد: به هنگام مواجهه با بحران ها ظهور جنبش های سیاسی و اجتماعی برای برون رفت واکنشی طبیعی است و ما ظاهر شدن ایدئولوژی های مختلف در این دوره در مصر را می بینیم که هر کدام پاسخی به مسائل می دهند. یکی از پاسخ ها بازگشت به هویت دینی یا اسلام بود. قبل از سیدقطب اخوان المسلمین، محمد عبده و حسن البنا در آثار خود پرچمدار این جریان بوده اند.

آرمین افزود: مصر آن دوره بسیار شبیه به ایران در آن دوره بوده است و سیر تحولات در این دو کشور هم شباهت های زیادی به هم دارند و ارتباطات فکری این دو جامعه بسیار وسیع بوده است. زمینه های تاریخی سیاسی بر آمدن جریان اسلام رادیکال که سیدقطب بهترین نماینده آن است را در چند دسته می توان تقسیم بندی کرد.؛ اولین مسئله حضور استعمار و غارت منابع و تخریب سرمایه های مادی و معنوی مصر از آغاز قرن 19 بود که با تسخیر آن کشور توسط ناپلئون شروع شد. در آغاز نگاه مثبتی نسبت به غربی ها وجود داشت اما پس از محمد پاشا و هماهنگی با عثمانی برای تخریب محمد پاشا و در نتیجه ورشکستگی مصر، استعمار چهره کریه خود را نشان داد و در اواسط قرن 19 با ظهور محمد عبده اسلام خواهی آغاز شد و فهم انسان مصری به این سمت رفت که استعمار جز تخریب و غارت چیزی ندارد.

این پژوهشگر مطالعات قرآنی تصریح کرد: در یکی از سفرنامه های روسی که به مصر در این دوره شده است چنین می خوانیم که این کشور توسط نیروهای نظامی انگلیسی، مدیران اداری انگلیسی، سیاستمداران انگلیسی، زبان انگلیسی، کلان سرمایه داران انگلیسی و ... اداره می شود و این کشور در واقع توسط انگلیس تسخیر شده است.

وی با بیان اینکه سیدقطب در چنین فضائی متولد شده است، گفت: سقوط خلافت عثمانی در 1924 نیز نقش مهمی دارد که ضربه اساسی بر اصلاح طلبی اسلامی وارد کرد. این حادثه از سوی ناسیونالیسم عربی دلیلی بر به سرآمدن اداره جامعه بر اساس اندیشه دینی تلقی شد در این دوره اندیشه ناسیونالیستی مصر را داریم که بر خلاف دوره گذشته اسلام‎ستیز است.

آرمین تصریح کرد: در آغاز قرن 20 با فروپاشی عثمانی راه ناسیونالیسم عربی از اسلام خواهی جدا شد. سقوط عثمانی برای ما شیعیان حادثه بزرگی نیست اما برای اهل سنت یک فاجعه بود و هویت مسلمان اهل سنت را با بحران مواجه کرد. شرایط به سود حرکات قومی سکولار شده و تجربه منفی جریان سکولار پس از شکست این جریان یکی از خصوصیات زمانه سید قطب بود. جریان سکولار نتوانست مصری آباد بسازد. مصر بین دو جنگ شاهد شکاف عمیق سیاسی اقتصادی و ایدئولوژیک بود و جریان ملی نمی توانست پاسخ متناسب اجتماعی سیاسی بدهد. جریان احیا اسلامی رادیکال در واکنش به جریان ناسیونالیست سکولار شکل گرفت. تصویر حسن البنا در دهه 20 بسیار راهگشاست. اکنون هویت دینی خود را در معرض تهدید می دانست در یکی از کتاب‎هایش وضعیت آن روزگار را شرح کرده است. از نظر او مصطفی کمال آتاتورک به الغا نسبت دین و دولت پرداخته مدارس بومی را به دولتی تبدیل کرده و جای خطابه های فکری در مجامع بر علیه دین قدیم را گشوده است.

این پژوهشگر مطالعات قرآنی ادامه داد: عامل دیگر از بین رفتن خوشبینی اولیه به تمدن غربی بود. بروز جنگ بحران انقلاب و ویرانی و نابودی بحران‎های اقتصادی جهان نشان می داد که ادعای غرب برای ساختن جهانی آباد و آزاد نادرست است. این نکته ای بود که رهبران اسلام رادیکال به گونه های مختلف بیان می کردند.

وی افزود: تجربه منفی حضور غرب به مسلمانان امکان می داد به جای مواضع تدافعی موضعی تهاجمی داشته باشند. جنبش بنیادگرائی جدید در سودای دینی کردن هر آن چیزی بود که پیشتر دنیایی قلمداد می شد. تلاش برای علوم انسانی اسلامی در میان این جریان رشد یافت. البته بنیاد و ساختارهای سیدقطب به غیر از این شرایط محصول شخصیت او نیز بود.

آرمین با بیان اینکه بر اساس گزارش هایی که شده است او در خانواده ای مذهبی و سیاسی به دنیا آمده و پدرش فعالی ملی گرا بوده است، گفت: وارد رشته ادبیات در دانشگاه شد و از همان آغاز زبانی تند در مناقشات ادبی داشت. به لحاظ سیاسی نیز در یک حزب ملی عضویت داشت و دوره اول زندگی او غیر دینی بود. وی در دوره پایانی زندگی خود گرایشان دینی پیدا کرد و این زمانی بود که به آمریکا رفته و جامعه مصرف زده آنجا را تجربه کرد.

این پژوهشگر مطالعات قرآنی ادامه داد: در اندیشه سیدقطب، حسن البنا نقش موثری داشت اما باید مهم ترین جایگاه را به ابوالعلی مودودی و ابوالحسن ندوی داد. اصطلاحات مودودی مورد استفاده سیدقطب بوده است. من جمله اینکه از نظر سیدقطب به تبع مودودی عبادت معنایی عام دارد و از نظر او عبادت یعنی اطاعت مطلق از خدا و کوچک ترین نافرمانی به خروج از اسلام منجر می شود.

وی افزود: تفسیر فی ظلال القرآن نوشته سید قطب در واقع تفسیر اسلام رادیکال از قرآن است، از نظر او دین حداکثری است، سید قطب معتقد بود که اسلام روش زندگی در همه وجود است. همچنین او معتقد به الوهیت و حاکمیت الله است. عنصر سوم ایدئولوژیک بودن اندیشه او بود از نظر او هر کس حتی در یک حکم از دین پیروی نکند متجاوز به الوهیت خداوند و خارج از دین است. در نگاه سید قطب دین یک ایدئولوژی حداکثری است. عنصر بعدی جاهلیت است و اینکه جوامع اسلامی و غیر اسلامی را جاهلی می دانست و معتقد بود باید علیه این جوامع شورید و یا روابط با جامعه را کاست و برای این کار به نوعی خودسازی اقدام کرد تا بعدا بتوان به جهاد با جامعه پرداخت.

آرمین در پایان گفت: سید قطب مسلمانی دردمند و دلسوخته بود و درد دین داشت. دریافت او از دین نسبت های بسیار زیادی با مارکسیسم-لنینیسم داشت و برای مثال مفهوم جامعه جاهلی در نظر او متناظر با جامعه سرمایه داری و جماعت پیشتاز متناظر با طبقه کارگر در اندیشه مارکسیستی داشت. او تلاش می کرد قالب های مارکسیستی را به زبان دین ترجمه کند.

گزارش از میثم قهوه چیان

انتهای پیام

   #مصر #ورشکستگی #قرآن #خانواده #جهان اسلام #انگلیس

محتوای خبر «سیدقطب بهترین نمونه جریان اسلام رادیکال است» را در سایت «ایکنا» ببینید