تاریخ دریافت خبر: نظر بینندگان
عدالتِ بیرحم! / نگاهی به رمان "نه فرشته، نه قدیس" اثر ایوان کلیما "شوهرم را دیشب کشتم. چرخ دندان سازی را کار انداختم و جمجمه اش را سوراخ کردم. صبر کردم تا کفتری از جمجمه اش بیرون بپرد ولی به جای کفتر یک کلاغ بزرگ و سیاه بیرون آمد."

سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: "نه فرشته، نه قدیس" عنوان رمانی است از نویسنده ی تراز اول چکی، ایوان کلیما که با فارسی حشمت کامرانی ترجمه شده است. این نویسنده در ایران نویسنده ی چندان شناخته شده ای به حساب نمی آید، هر چند آثاری از او با ترجمه هایی از فروغ پوریا وری و خشایار دیهیمی منتشر شده است.

این نویسنده و نمایش نامه نویس در سال 1931 در پراگ به دنیا آمده است. شهری که تاریخی پر فراز و فرود از جنایت و ظلم را سپری کرده. کلیما به عنوان نویسنده ای با ناگفته های بسیار از دوران حکومت فاشیستی و دغدغه های سیاسی، کمتر می تواند بی آنکه از رذیلت های حاکمان سیاسی یاد کند، بنویسد. الف نوشته: او در رمان "نه فرشته، نه قدیس" شخصیت های بسیاری خلق کرده است که قربانیان حکومت فاشیستی و بعدتر دولت های کمونیستی بوده اند. خانواده ی کریستینا، راوی داستان "نه فرشته، نه قدیس"؛ پدر و مادر و همین طور پدربزرگ و مادربزرگش قربانیان همین سیاست مداران بودند. خود ایوان کلیما در همین بحبوحه به دنیا آمده و رشد کرده است. او در گفت وگویی با مجله مهرنامه (آبان 89) از تجربه ی تلخش در "اردوگاه- گتوی" ترزین اشتاد که از نوامبر1941 تا مه 1945 برپا بود، گفته بود: "در ترزین اشتات که من سه سال و نیم آنجا بودم اتاق گاز نبود. با این حال صدها جسد دیدم. در آنجا مرگ یک تجربه روزانه بود. من به مرگ عادت کرده بودم و حتی دست کشیدن به یک جسد دیگر هیجانی برای من نداشت."

رمان کلیما آغازی به شدت کوبنده دارد: "شوهرم را دیشب کشتم. چرخ دندان سازی را کار انداختم و جمجمه اش را سوراخ کردم. صبر کردم تا کفتری از جمجمه اش بیرون بپرد ولی به جای کفتر یک کلاغ بزرگ و سیاه بیرون آمد."

این آغاز توفنده البته به سرعت سیری متین و آرام به خود می گیرد چرا که روایت زنی است آرام و غمگین. "نه فرشته، نه قدیس" داستان زن جوانی است به نام کریستینا؛ زنی 45 ساله، تنها و اندوهگین که تا حدود زیادی آدمی است خیالباف. کریستینا که خودش دارد داستان زندگی اش را برای مان روایت می کند، یک دندان پزشک غمگین است که اگر دلش بخواهد می تواند تا پایان عمر جهان برای ما حرف بزند. او هر روز به حجمی از کار روتین، مثل خیلی از آدم های دیگر پراگ درگیر است و به زندگی ای کاملا معمولی عادت کرده. حواسش را باید جمع تنها دخترش "یانا" کند که از درس و مدرسه فراری است و به قول کریستینا به غرش هایی گوش می کند که اسمش را گذاشته موسیقی. صبح تا شب مشغول گوش دادن و نواختن آهنگ هایی است که موسوم است به کارهای هوی متال، هارد راک یا گرانج.

کریستینا برعکس دخترش هر چند وقت یک بار به شوهر سابقش که در بخش بیماران سرطانی مراقبت می شود، سر می زند و به غیر از آن بیشتر زمانِ روزش را صرف کارش یعنی ترمیم دندان های بیمارانش می کند، و البته خیال پردازی وُ خیال پردازی.

او از طرف پدرش میراث دار نوشته هایی شده است که بازگو کننده رویدادهای تاریخ معاصرش هستند. او هنگامی که پدر کمونیستش زنده بود رابطه خوبی با او نداشت. پدرش تمام وقت و انرژی اش را صرف آرمان های حزبی می کرد و معتقد بود آدم باید حتما یک آرمانی داشته باشد؛ حرفی که کریستینا اصلا به آن باور نداشت. او با خودش می گفت بهتر است هیچ آرمانی نداشته باشم تا آرمان هایی داشته باشم مثل پدرم. حالا اما اوضاع فرق کرده. کریستینا حالا فکر می کند آدم های بی آرمان مثل ماشین هستند. اما آرمان او در زندگی چیست؟ او می گوید: "برای من هیچ اهمیت نداشت که میلیاردها سال پیش چه اتفاقی افتاده و اصلا زمان شروع شده یا نه. فقط عمر خودم برایم مهم بود و زمان هم که تا به حال عشق را از من گرفته و چین و چروک نصیبم کرده و در هر گوشه و کناری در کمینم نشسته، به سرعت پیش می تازد و به درخواست های من توجهی ندارد.

به خواست و میل هیچ کس توجه نمی کند. فقط زمان بی طرف و عادل است.

عدالت غالبا بیرحم است."

داستان عاشقانه ی کریستینا در "نه فرشته، نه قدیس" وقتی آغاز می شود که سر و کله ی یکی از شاگردان شوهر سابقش در زندگیِ او پیدا می شود. پسری 30 ساله که شیفته ی کریستینا شده است. اما پیش از آنکه داستانِ این رمان را کامل برملا کنیم بهتر است از یکی از مهم ترین ویژگی های رمان کلیما سخن پیش بکشیم. داستان "نه فرشته، نه قدیس" معجونی است از قصه ای عاشقانه، سیاسی و گاه تاریخی؛ از این حیث که تاریخ معاصر اختناق در اروپا و چک را مرور می کند. شخصیت های داستان در زمانه ای زندگی می کنند که سیاست و تشنجات سیاسی موضوع زندگی و علت العلل قهر وُ آشتی های خانوادگی شان است. در چنین زمانه ای هر اتفاقی زنگ و بویی از سیاست دارد وهمین موضوع کلیما را ناگزیر کرده است تا داستانش را با فروعاتی از همین مسائل روایت کند. با این همه داستان کلیما را هرگز نمی توان اثری سیاسی دانست. او روایتگر لحظات عادی و معمولی زندگی هم هست. به عبارت دقیق تر بیش از همه همین مسائل روتین است که سوژه ی نوشتن او قرار گرفته. در میان این رویدادهای معمولی اما نگاه ویژه ی او به پدیده های پیرامونش را می توانید ردیابی کنید. روایت کریستینا سرشار است از جملاتی که باید زیرش خط کشید. جملاتی که بی شباهت به جمله های قصار نیست: "از نظر من، خون، بر خلاف اشک، یعنی زندگی. وقتی لثه ام خون می‍ افتد" سعی می کنم زود جلو خونریزی اش را بگیرم." یا "در دنیایی که اتاق های بزرگ مجهز به دوش را برای مسموم کردن مردم درست می کنند زندگی دیگر هیچ وقت مثل سابق نخواهد شد."

ایوان کلیما، در رمان "نه فرشته، نه قدیس" جلوه ای تازه به اثر سیاسی بخشیده است. او سیاسی نوشته است بی آنکه در قید و بند آثار اینچنینی قرار بگیرد. داستانِ او بیش از آنکه محدود به موضوعی واحد باشد، داستانی است از عشق و تنهایی، و به عبارتی دقیق تر اما کلی تر، داستانی که سعی دارد زندگی را به تصویر بکشد؛ زندگی ی غمگنانه ی مردمش در روزگاری نه چندان دور.

رمان "نه فرشته، نه قدیس" در سال 2001 از سوی واشنگتن پست به عنوان بهترین کتاب سال معرفی شد. این رمان را نشر فرهنگ نو با فارسی حشمت کامرانی منتشر کرده است.

   #حکومت #چین #واشنگتن #عاشقانه #خانواده #عدالت