تاریخ دریافت خبر: نظر بینندگان
لارنس آن قدر تیزهوش و در عین حال خلاف جریان بود که در دوره ای که ادبیات یکسره راه دیگری می رفت ستایش نابهنگام خود را نثار بوکاچیو کند و همان قدر تیزهوش که بداند خلق دوباره ادبیاتی از جنس «دکامرون» ناممکن است.
pixel.gifجایی برای سرخپوست ها نیست
خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)_علی شروقی:اگر بخواهیم فهرستی از ترجمه آثار داستانی دیوید هربرت لارنس (دی.اچ.لارنس)، نویسنده، شاعر، نقاش و مقاله نویس بریتانیایی، ارائه دهیم این فهرست چندان پر و پیمان نخواهد بود. تعداد آثار ترجمه شده از لارنس به فارسی زیاد نیست و نخستین ترجمه ها از آثار داستانی او به سال ها پیش بازمی گردد. محمود کیانوش و پرویز داریوش در سال های دور و کاوه میرعباسی در سال های نزدیک از جمله مترجمان نام آشنایی هستند که به ترجمه آثاری از این نویسنده انگلیسی نیمه اول قرن بیستم التفات نشان داده اند. اما از معروف ترین اثر او، «عاشق لیدی چترلی»، هنوز ترجمه کاملی در زبان فارسی موجود نیست. آنچه موجود است ترجمه ای است ناقص. یک بار هم در مجله «سپید و سیاه» در بخشی با عنوان «یک کتاب در یک مقاله» که به چاپ خلاصه رمان های مشهور و مهم اختصاص داشت خلاصه ای از این رمان لارنس چاپ شد. به جز اینها اما با تورق نشریات به مقالات ترجمه شده ای از او نیز برمی خوریم. یکی از اینها مقاله ای است که در شماره دوم جُنگِ «الفبا» که غلامحسین ساعدی سردبیرش بود چاپ شده و مترجم آن هم بهاءالدین خرمشاهی است. این مقاله خواندنی که ترجمه فارسی آن نیز ترجمه ای بسیار شیرین است دریچه ای می تواند باشد به آثار داستانی لارنس و ا ز جمله به همین داستان بلند «پرنسس» که اخیرا از او به فارسی ترجمه شده است. لارنس در آن مقاله انتقادی و تند و تیز به قرن نوزدهم و دستاوردهای متمدنانه آن و هنر و ادبیاتی که به نظر او برآمده از تمدنِ قرن نوزدهمی است و در قرن بیستم نیز تداوم یافته سخت حمله می کند و در این حمله آن آثاری را هم که امروز شاهکارهای ادبیات کلاسیک به حساب می آیند از دمِ تیغ می گذراند. از این جمله است اشارات طعنه آمیز او به رمان های «جین ایر» و «آنا کارنینا».
به اعتقاد لارنس قرن نوزدهم مولود ادبیاتی است که ریاکارانه غرایز طبیعی بشر را مخفی و لاپوشانی می کند تا آنها را از کانال های زیرزمینی و راه های انحرافی محقق سازد. این لاپوشانی به تعبیر لارنس بخشی از ساز و کار کنترل در جهان مدرن و در راستای سیاست های استثماری این جهان است. نوعی سودجویی از میل و در عینِ حال منزوی کردن آن و در خود فرو بردن انسان ها و قطع کردن ارتباط آنها با یکدیگر. از دید شیفتگان هر آنچه تازه به شمار می آید این مقاله و به طور کلی دیدگاهی که در پس پشت آثار لارنس وجود دارد شاید واپس گرایانه به نظر برسد؛ اما از قضا آنچه نوشته لارنس را هنوز تر و تازه نگه می دارد همین حساسیت تند و تیز و شکاکانه او به جهان معاصر خویش است. لارنس در تقابل با هنر و ادبیات زمانه خود از نویسندگان و هنرمندان رنسانسی ستایش می کند؛ از جمله از بوکاچیو و «دکامرون» او که اثری است در ستایش شادکامی و شادخویی و طبیعی قلمداد کردن غرایز و خواست های بشری و این شادخویی درست نقطه مقابل جهان عبوس و سفت و سخت و متحجری است که لارنس در داستان بلند «پرنسس» پیش چشمِ خواننده قرار می دهد.


لارنس آن قدر تیزهوش و در عین حال خلاف جریان بود که در دوره ای که ادبیات یکسره راه دیگری می رفت ستایش نابهنگام خود را نثار بوکاچیو کند و همان قدر تیزهوش که بداند خلق دوباره ادبیاتی از جنس «دکامرون» ناممکن است. او به جای این کار که تقلیدی مضحک و بی ربط بود دست روی فقدانی گذاشت که فرهنگ قرنِ نوزدهمی به تعبیرِ او سرشت نما و پدیدآورنده آن بود: فقدان شادکامی و طراوت بوکاچیویی به واسطه سرکوب طبیعت بشر. طعن لارنس و شوخ طبعی خاموش و زیرپوستی او در آثارش درست متوجه همین سرکوب و سخت شدگی برآمده از آن است و برملا کردن وجه استثمارگرانه این سرکوب. افشاگری هنرمندانه لارنس اما نباید ما را به این اشتباه و گمان غلط بیندازد که در ادبیات لارنس با هرزه نگاری مواجهیم؛ لارنس مخالف هرزه نگاری است و هرزه نگاری را محصول همان فرهنگ قرنِ نوزدهمیِ مبتنی بر سرکوب می داند. او می خواهد غرایز طبیعی بشر را از راه های انحرافی که تمدن این غرایز را به آنها رانده و اسبابِ سودجویی شان کرده، به خاستگاه طبیعی خود بازگرداند.
لارنس در «پرنسس» داستان مردی نیمه دیوانه را بازمی گوید که خود را تافته جدابافته می پندارد و این را به دخترش نیز القا کرده است. پدر و دختر سخت وابسته به یکدیگر و دور از اجتماع اند. آنها به دور خواست های طبیعی خود حصاری سفت و سخت کشیده اند، چنان که گویی آدمیانی واجد گوشت و خون نیستند و به قلمرو پریان تعلق دارند.

تعبیرِ پری و شبح در مورد آن ها در جای جایِ داستان لارنس به کار رفته است از جمله آن جا که راوی در وصفِ دختر، که پدرش او را «پرنسس» می داند، می گوید: «پرنسس همیشه شق ورق و اتوکشیده بود. با آن جثه ی ظریف و کوچکش، کنار پدر خوش اندامِ تنومند و نیمه دیوانه اش، همچون پری زاده ای به نظر می رسید». و چند سطر پایین تر گویی برای تأکید بر این که هیچ چیزِ این «پرنسسِ» در گلخانه پرورش یافته به آدمی زاد دارای گوشت و خون نرفته در وصفِ او می نویسد: «رنگ وآب صورتش شبیه غنچه های شکفته ی درخت سیب بود. انگار که از قاب عکسی بیرون آمده باشد، اما تا لحظه ی مرگش، هیچکس دقیقا تصویر عجیبی را که پدرش از او ساخته بود، درک نکرد؛ قاب عکسی که هرگز از درونش قدم به بیرون نگذاشت».

آن ها که با طرزِ نگاه لارنس آشناترند نیک می دانند که تشبیه رنگ وآبِ صورت پرنسس به غنچه های شکفته سیب نه تجلیل از زیبایی او که طعن و کنایه ای نیش دار به سانتی مانتالیزمِ ادبیِ نویسندگان مکتب سرکوب و لاپوشانی است. لارنس در همان مقاله یادشده از ضرورتِ ورافتادنِ ادبیاتِ تغزلی که در آن محبوب به «گل سرخ» و «زنبق» و ... تشبیه می شود سخن می گوید. از دیدِ لارنس این نوع سانتی مانتالیزم که او به طنز آن را «تغزلات زنبق سپیدی» می نامد مصداقِ هرزه نگاری در ظاهری متمدنانه است. لارنس این جنس از وقاحت و هرزه نگاری را «نشانه شرایط بیمارگونه سیاست تن» می داند. کسی که نداند این نوشته لارنس و عینِ تعبیر اوست شاید آن را با نوشته ای از فوکو اشتباه بگیرد. نیشِ قلمِ لارنس متوجه تمدنی است که با سخن نگفتن وسواس گون از خواست هایی برآمده از طبیعتِ انسان، به قولِ فوکو، یکسره در بابِ آن ها وراجی کرده است. علیهِ همین هرزه نگاریِ پوشیده و ریاکارانه است که لارنس سیاستِ ادبی خود را به دقت طراحی می کند و آن را پیش می برد. پرنسس چندی پس از مرگ پدرش به همراه ندیمه ای که یارِ موافقِ اوست راهیِ ناحیه ای کوهستانی در آمریکا می شود و این آغازِ آشنایی اش با مردِ سرخپوستی است به نام رومرو؛ مردی کم حرف و مرموز که پرنسس او را مانند خود از جنسِ پریان می پندارد و جذب اش می شود. آن ها در سکوت یکدیگر را می پایند تا این که میلِ دیدنِ حیوانات وحشی به دلِ پرنسس می افتد. از رومرو دراین باره پرس وجو می کند. رومرو می گوید برای دیدن چنین جانورانی باید بالای کوه ها برود و آن جا در خانه ای اتراق کند تا بتواند ردی از این جانوران ببیند. خودِ رومرو کلبه ای کوچک در کوهستان دارد که سازنده آن یکی از جویندگان طلا بوده است. قرار می شود پرنسس به همراه رومرو و ندیمه اش به آن کلبه بروند. راه سخت و طولانی است. اسبِ ندیمه میانِ راه زخمی می شود. ندیمه می گوید دلش راضی نمی شود به اسبِ زخمی فشار بیاورد.

رومرو پیشنهاد می دهد همگی از میانِ راه بازگردند. پرنسس اما مصمم به رفتن است و بی رحمانه ندیمه را به حالِ خود می گذارد که خودش به تنهایی راهِ رفته را برگردد. رومرو و پرنسس به راهِ خودشان در میانِ طبیعتِ کوهستانی ادامه می دهند. در طولِ راه با وصف های دورودرازی از این طبیعت مواجهیم. وصف هایی که به هیچ وجه تزیینی نیستند. لارنس در رسمِ نقاشانه پوشش گیاهی رنگارنگ کوهستان و سنگ ها و صخره های سفت وسخت و رنگ به رنگ شدن های مدامِ منظره ها نوسانی از سختی و نرمیِ طبیعت را ترسیم می کند و این نوسانِ سختی و نرمی و ترکیب و جدایی مداوم شان جزئی از جان و جوهر داستانِ لارنس است. لارنس در همان مقاله ای که ذکرش رفت بارها «گران جانان» را ریشخند می کند. «پرنسس» او از جنسِ همان گران جانان است، اما هرچه بیشتر با طبیعت می آمیزد و به قلب آن نزدیک تر می شود گویی این گران جانی او هم کاهش می یابد و به آن چه در اعماق تاریک خود مخفی نگه داشته نزدیک و نزدیک تر می شود. آن قدر نزدیک که سرانجام به خواهشِ دلِ خود تسلیم می شود. تا پایانِ کار اما هنوز فاصله هست. گران جانی پس از فروکش کردن خواهشِ دل دوباره بازمی گردد. پرنسس آن خواستِ سربرآورده از اعماقِ خود را انکار می کند و باز به همان سنگِ سفت وسختی که بود بدل می گردد. چنان سفت وسخت که رومرو را نیز باز به قلمروِ سایه ها و اشباح می راند. رومرو اما نمی خواهد به نیروی دفع کننده پرنسس تن در دهد، پس تندیِ دربان را به هیچ می گیرد و می کوشد دل او را به ترفندهایی که نه حیله گرانه که برخاسته از صراحتی بدوی و طبیعی اند نرم کند. حتی به این نیت که نگذارد پرنسس پری وار پر بکشد و به این امید که بلکه سرانجام با او بر سرِ مهر آید آدم می کشد و دستِ آخر خودش نیز به دست کارمند اداره جنگل داری کشته می شود و نعشِ او همچون پس مانده تنی استثمارشده به جا می ماند. نعشی وارثِ زخمِ اجدادِ سرخپوستش که سفیدپوست ها آن ها را از سرزمین و قلمروِ زیستی طبیعی شان رانده اند. لارنس این گونه از دلِ داستانی از انگیزه ها و غرایز فردی، داستانی درباره کشمکش دو فرد از یک سو و کشمکشِ نیروهای متناقض درونِ آدمی از سوی دیگر، به عمقِ تاریخ استثمار و چپاول نقب می زند و جایی از داستان از قولِ رومرو به صراحت این وجهِ سیاسی- تاریخیِ داستان خود را به رخ می کشد، آن جا که رومرو به پرنسس می گوید: «شما آمریکایی ها همیشه می خواهید آدم را به زانو دربیاورید».

رومرو کشته می شود و پرنسس، منزه و حق به جانب، به محل سکونت خود بازمی گردد و داستانی دروغین را درباره رومرو و ماجرای کشته شدنش تحویل هم نوعانِ ریاکارِ خود می دهد. تاریخِ رسمی، تاریخِ مشکوکِ فاتحان، همواره بی شمار از این دست داستان های دروغین در چنته دارد. پرنسس بعدها با مردِ میان سالی ازدواج می کند و زندگی خوب و آبرومندی به هم می زند، هماهنگ با تمدن و فرهنگ پنهان کاری که با او همدست است. تمدن و فرهنگی که بوکاچیوی محبوبِ لارنس و طراوت ادبیاتش در آن جایی ندارد. سال ها بعد از نوشته شدن این داستان، پی یر پائولو پازولینی فیلمی بر اساسِ «دکامرون» بوکاچیو می سازد. چند سال بعد از آن پازولینی به قتل می رسد. تاریخِ رسمی برای قتلِ او داستانی شخصی سرِهم کرده است، اما آن ها که تاریخ را در دلِ افسانه هایی حقیقی تر از مستندات تاریخِ رسمی می جویند قتلِ او را زیرِ سرِ فاشیست های ایتالیا می دانستند. پازولینی در آخرین فیلمِ خود علنا به فاشیسم حمله کرده بود، پس طبیعی است طرفداران روایت دوم قتلِ او را به همان فیلم نسبت دهند. لارنس اما اگر آن موقع هنوز زنده بود احتمالا ریشه های عمیق ترِ این قتل را در «دکامرون» می جست.
منبع: روزنامه شرق

   #مقاله #سیب #هنرمندان #زبان فارسی #ازدواج #اجتماع