تاریخ دریافت خبر: نظر بینندگان
سایه عظیم رخوت بر سر کتابخانه ها! / گزارشی از روند قهقرایی کتاب خوانی در پایتخت در این گزارش می خواهیم پاسخی برای برخی پرسش ها درباره سوژه "کتابخانه های عمومی" بیابیم.

سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: کتابخانه های عمومی، مدت هاست رونق و پویایی پیشین را ندارند. بارها به این موضوع پرداخته شده است و اهالی کلمه از رکودی که بر این نهادهای سابقا پرطرفدار حاکم شده گفته اند، این در حالی است که قرائتخانه کتابخانه ها فارغ از این رکود، همچنان شلوغ اند و از آن ها اسقبال می شود. هر چند اگر این استقبال بیشتر مربوط به روزها و ماه های منتهی به برگزاری آزمون های ورودی دانشگاه ها باشد.

در این گزارش می خواهیم پاسخی برای برخی پرسش ها بیابیم؛ مگر دسترسی به آن ها نداریم؟ مگر فعالیتشان با گذشته ها تفاوتی کرده؟ چرا با این که به حیات خود ادامه می دهند، از یادآوری شان این قدر سرخوش می شویم اما فراموش کرده ایم که هنوز هم هستند و سری به آن ها نمی زنیم؟

به یکی دو کتابخانه سر زده ایم و با کتابدارها و کسانی که در قرائتخانه مشغول خواندن بوده اند، هم کلام شده ایم تا دلایل را از آن ها جویا شویم. راستی از قرائتخانه ها نگفتیم؛ چرا قرائتخانه کتابخانه ها این قدر خلوت شده؟

نوستالژی دست نیافتنی!

لابد می دانید که سرسپردن به نوستالژی و خاطره بازی با یادآوردها، اصولا مربوط به اموری می شوند که دیگر در دسترس نیستند. مثلا دلمان تنگ می شود برای بستنی توپی، یا برای اتوبوس دوطبقه شهری، توپ پلاستیکی و تشتک بازی در کوچه. در این سال ها هم آن قدر بازار خاطره بازی با عناصر دهه شصتی داغ بوده است که حتما پر شما را هم گرفته است. اما حالا فکر کنید به این که یکی از همین عناصر حی و حاضر و جلوی چشم تان باشد و چه بسا هر روز از نظر بگذرانیدش و ناگهان تبدیل به امر نوستالژیک شود. مثلا به این تصویر فکر کنید: از مدرسه بیرون می زنی، خودت را به کتابخانه ای نزدیک می رسانی، از آقا یا خانم کتابدار می پرسی بالاخره رمان آقای یا خانم فلانی رسیده است یا نه، بعد مشتاقانه امانتش می گیری و چندساعتی همان جا می خوانی و یکی دیگر هم می گیری و راهی خانه می شوی.

دروغ چرا؟ همین خود من! چند وقت پیش بود که پس از سال ها دیدمش. نه این که نمی دیدمش؛ شاید هفته ای یک بار یا دو بار از جلوی سردرش رد می شدم بی که یادم باشد چیست و روزگاری این جا چه خبر بود. آن روز، سهیلا رضوی و فرخ نعمتی، زوج بازیگر سینما و تلویزیون تئاتر به یادم آوردند که بنایی که چنددهه است روبه روی خانه شان است، حسینیه ارشاد است؛ حسینیه ای به قامت تاریخ معاصر. و درباره کتابخانه اش صحبت کردیم. نعمتی که از بازیگران کتابخوان است می گفت مدت هاست کم تر کسی برای امانت گرفتن کتاب به آن جا می رود، هر چند خودش هم دیگر جزو همان "کم تر کسی ها" محسوب نمی شد. آن روز به کتابخانه قدیمی حسینیه ارشاد رفتم و لابه لای کتاب ها سرک کشیدم. امروز اما آمده ام تا از چند و چون برخی از این تغییرها سر درآورم.

هنوز هم یکی از مجهزترین کتابخانه های پایتخت محسوب می شود، هر چند وقتی از در وارد می شوی، آن را خلوت تر از همیشه می یابی. چند نفری کنار مخزن اند و چند نفری هم پشت میزها، مشغول خواندن اند.

حسینیه ارشاد با توجه به منابعی که در اختیار دارد در دو بخش مخزن و مرجع فعالیت می کند. اکرم هوشنگی، مسئول بخش امانت یا مخزن این کتابخانه درباره بیشترین استفاده عمومی از کتاب های این بخش می گوید: "بیشترین کتاب هایی که در این روزها از ما به امانت گرفته می شود، کتاب هایی در حوزه ادبیات، تاریخ، اسلام و هنر است." این البته متفاوت از آن بخش نیست که مرجع نام می گیرد. در بخش مرجع بیش ترین درخواست درباره کتاب های مرجع، کتاب های تاریخی و هنری است. البته می توان به راحتی دریافت که وقتی او از بیشترین درخواست می گوید، از نسبت حرف می زند و منکر افول مراجعه کتابخوانان به کتابخانه نیست. آشکار است که از مراجعه کنندگان برای امانت گرفتن کتاب، بسیار کاسته شده است. شاید بتوان، دلایل امر را گمانه زنی کرد. تا آن جا که سیدکریم محمدی، که سابقه مدیریت چند کتابخانه عمومی و فرهنگسرا را دارد در این باره می گوید: "نه تنها عادت به کتابخوانی تقریبا ترک شده است، بلکه عادت های کتابخوانان هم مدت هاست دستخوش تغییر است؛ به این معنا که حتی آن ها که همچنان کتابخوان محسوب می شوند، کتاب های مورد نیازشان را از کتابخانه ها تامین نمی کنند". محمدی تاکید دارد که مراجعان به اغلب کتابخانه ها را تنها، کسانی تشکیل می دهند که به دنبال رفع نیازهای تحقیقاتی شان هستند: "کتابخانه ها اغلب شده اند مخزن کتاب هایی که محققان و دانشجویان توانایی تهیه آن ها را ندارند".

حسین، کسی است که به گفته خودش، از معدود بازمانده های کتابخوانی است که به عشق خود کتابخانه و فضایش به این جا می آید. نه دانشجو است و نه شغلش ایجاب می کند که به کتابخانه مراجعه کند. او می گوید: "نسل ما در حال انقراض است؛ مایی که هر روزمان در کتابخانه ها می گذشت، منتظر کتاب های جدید می ماندیم، حتی مجلات را نه از کیوسک ها بلکه از کتابخانه ها پیگیری می کردیم و... . من فکر می کنم، خود کتابخانه ها هم کم مقصر نیستند؛ آن ها نه تجهیزاتشان را به روز می کنند، نه به کتاب های تازه توجه دارند، و نه برنامه های جنبی شان برای عموم کتابخوانان جذاب است".

پشت کنکوری ها

اگر شما هم در این سال ها پشت سد البته دیگر نه چندان مستحکمِ کنکور گیر افتاده باشید، شاید به کتابخانه ای رفته اید و ساعت ها قرائتخانه آن جا را قرق کرده اید که چی؟ می خواهید بروید دانشگاه! این، حکایتِ غالبِ اغلب قرائتخانه های کتابخانه های عمومی کشور است؛ جایی که تا همین یکی دو دهه پیش، جای کتابخوانی امثال حسین بود و حالا مدت هاست فقط کسانی از ان استفاده می کنند که خانه را پر سر وصدا می یابند برای درس خواندن و به آن پناه می برند.

کنکوری ها

با همه این اوصاف، در کتابخانه حسینیه ارشاد وضع کمی بهتر است. از بهاره پورحسن، که مسئول بخش مرجع کتابخانه حسینیه ارشاد است دلیلش را می پرسم.او درباره قرائتخانه این کتابخانه می گوید: "قرائتخانه کتابخانه حسینیه ارشاد چون مجزا نیست و بخشی در دل کتابخانه محسوب می شود، مطالعات بیش تر روی کتاب هایی است که از کتابخانه امانت گرفته می شود. این البته شاید برای کتابخانه هایی که اتاق یا جایی برای قرائت کتاب دارند، صدق نکند و استفاده شخصی از آن شود. یعنی افراد برای درس خواندن و ... به آن مراجعه کنند. هر چند ما در این کتابخانه هم چنین استفاده هایی از سالن می کنیم، اما فراگیر و قابل توجه نیست." او درباره استفاده عمومی مردم از کتابخانه معتقد است که معمولا این روزها استفاده دانشجویان در حوزه های پژوهشی و محصلان برای آماده سازی کنکور و دانشگاه از کتابخانه بیشتر از عموم مردم است. هرچند کتابخانه حسینیه ارشاد کمتر با این صورت مواجه بوده و اولویت سالن مطالعه اش با آنهایی است که از کتب مرجع و نشریات استفاده می کنند. اما آنچه این کتابخانه را از دیگر کتابخانه های عمومی شهر مستثنا کرده شاید پویایی آن باشد. هوشنگی می گوید: "کتابخانه باید پویا باشد. گاهی تنها انجام یک رسالت کاری کافی نیست، گاهی اطلاع رسانی، ایجاد برنامه های جانبی و ... در پویایی کتابخانه و توجه مردم به آن موثر است. به طور مثال کتابخانه حسینیه ارشاد معمولا نمایشگاه هایی برای کتاب های جدید خود برگزار می کند تا اعضا متوجه منابع جدید کتابخانه برای استفاده از آن شوند. از طرفی معمولا نشست هایی هم درباره ترویج فرهنگ مطالعه و ... در این کتابخانه برگزار می شود."

اما شاید بد نباشد این راهکار نیز مطرح شود که برای بازگرداندن شأن کتابخانه و فرهنگ مطالعه چه کارهایی باید انجام داد. پورحسن معتقد است شاید نخستین قدم، آشناکردن کودکان با کتاب و استفاده از کتابخانه باشد. او می گوید: "کودکان باید بدانند مطالعه محدود به درس خواندن نیست. خانواده ها باید بچه ها را با کتاب های کانون و استفاده از کتابخانه آشنا کنند. هر چند برنامه های جانبی نیز در بازگشت این شان بی تاثیر نیست. ما در حسینیه ارشاد با برگزاری نقد فیلم، نشست های مختلف و همایش های دانشجویی و ... سعی کرده ایم از ظرفیت خود برای بازگشت مردم به کتابخانه ها استفاده کنیم."

سواحل آرام

با همه این اوصاف، این روزها کتابخانه ها، به سواحل آرامی می مانند که دریای پرتلاطم کتاب ها در آن ها آرام می گیرند، بی که چندان قایقی، بلم رانی، مسافری پا به این ساحل آرامش بگذارد. شاید به قول یکی از نویسنده ها، وقتی یک فروشگاه کتاب به علت ورشکستگی مالی تعطیل می شود، آن هم در خیابانی که یک ساعت مُچی مردانه، یک میلیارد و دویست میلیون تومان در آن به فروش می رسد، فقط می توان پرسید چگونه یک ملت می تواند، این چنین اندوه بار، علیه خودش انقلاب کند؟ وقتی کتابفروشی ها تعطیل می شوند، پیامی را نیز به کتابخانه ها مخابره می کنند؛ پیغامی که هیچ بوی خوبی از آن به مشام نمی رسد.

کتابخانه های 24 ساعته

گاه به گاه، جامعه شناسان شهری و اهالی فلسفه که سر به سودای شهر از منظر جامعه شناسی دارند، از لزوم احیای حیات شبانه سخن به میان می آورند. آن ها می گویند استقرار حیات شبانه، مستلزم به راه افتادن مراکزی است که شب ها هم فعالیت کنند. مثل سینماها، کافه ها، رستوران ها، شهر بازی ها و البته کتابخانه ها. آن ها از طرح های موفقی چون "افطار تا سحر" برای اکران سینماها یاد می کنند و بر طبلِ فواید احیای شبانه از این رهگذر می کوبند. به این فراخور ما، در سال های گذشته چند باری، حیات شبانه را نسبتا تجربه کرده ایم؛ وقتی که چند کتابخانه، به صورت شبانه روزی فعالیت کرده اند. اما جالب است بدانید آن هم صرفا در روزهای منتهی به برگزاری آزمون های ورودی به دانشگاه ها بوده است.

زهرا مهدوی، که در کتابخانه بوعلی کرج کار می کند در این باره می گوید: "به خاطر کنکور بعضی کتابخانه ها تا 6 صبح دایر است، اما در همه ماه های سال این طور نیست. اغلب کتابخانه هایی که عنوان شبانه روزی دارند، تا 11 یا 12 شب کار می کنند. اما سال 88 مدیر کل اداره فرهنگی گفته بود ساعات کار کتابخانه ها در فصل امتحانات و اوقات فراغت تابستان، شبانه روزی و در برخی از کتابخانه ها تا ساعت 12 شب خواهد بود. آمار آن دوره نشان می دهد که به طور مثال در تهران، 54 کتابخانه شبانه روزی در سطح مناطق 22 گانه مشغول به فعالیت بوده اند". حالا از آن سال، هشت سالی می گذرد و تهران، کتابخانه شبانه روزی ندارد؛ جز در روزهای منتهی به برگزاری کنکور.

   #نمایشگاه #ورشکستگی #پایتخت #سینما #رستوران #تلویزیون #خانواده #دهه شصتی #اتوبوس

محتوای خبر «سایه عظیم رخوت بر سر کتابخانه ها! / گزارشی از روند قهقرایی کتاب خوانی در پایتخت» را در سایت «هنرآنلاین» ببینید