تاریخ دریافت خبر: نظر بینندگان
سال ها از درگذشت علی شریعتی می گذرد. هر سال به بهانه درگذشت او بسیاری دست به قلم می شوند و می نویسند. سمینارها برگزار می شوند و مطبوعات پرونده و گزارش آماده می کنند. در این سال ها به فراخور نیازهای زمانه، وجهی از شریعتی مورد توجه قرار گرفته است. دوباره به سالگرد درگذشت روشنفکری رسیده ایم که هرچند زیر ضرب نقدهای جامعه پساانقلابی است، اما کسی نمی تواند منکر تأثیر او شود. سراغ «داوود فیرحی»، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران رفتیم. 304006_644.jpg

شعار سال: سال ها از درگذشت علی شریعتی می گذرد. هر سال به بهانه درگذشت او بسیاری دست به قلم می شوند و می نویسند. سمینارها برگزار می شوند و مطبوعات پرونده و گزارش آماده می کنند. در این سال ها به فراخور نیازهای زمانه، وجهی از شریعتی مورد توجه قرار گرفته است. حالا در خرداد سال ۹۷، در دل چالش ها و در دوره افول عاملیت سیاسی شهروندان و به عبارت دقیق تر در دوره ای که طبقه متوسط مدرن از تجمیع خود ناتوان است، دوباره به سالگرد درگذشت روشنفکری رسیده ایم که هرچند زیر ضرب نقدهای جامعه پساانقلابی است، اما کسی نمی تواند منکر تأثیر او شود. سراغ «داوود فیرحی»، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران رفتیم. فیرحی تألیف های متعدد و شناخته شده ای دارد. یکی از پروژه های محوری او تمهید نظام فقهی برای دموکراسی است. او بر این باور است که برای آنکه دموکراسی در ایران، بر بستری ریشه دار استوار شود، باید لازمه های فقهی آن فراهم شود. دکتر فیرحی، علی شریعتی را متفکر «دوره گذار» می داند و بسیار از نقدهایی را که به او وارد می شود، اقتضای «متفکر دوره گذار بودن» می داند و از این حیث گناه را بر گردن او نمی اندازد. او برخلاف انتظار، پروژه شریعتی را با پروژه خود در تعارض نمی بیند، بلکه بیشتر، حتی تلاش می کند توضیح دهد چطور می توان به «نوشریعتیسم» رسید و چه زمانی این «نوشریعتی» می تواند با گرایش های دموکراتیک جامعه هم افزایی داشته باشد. این گفت وگو در فضایی خودمانی انجام شد، فضایی شبیه کلاس های فیرحی که دکتر در آن تلاش می کند موضوع را برای شنوندگان خود توضیح دهد و سؤال های مخاطبان را نیز پاسخ دهد.

شما مبتنی بر این ایده که نظام آگاهی و دانش ایرانیان «فقه مشرب» است، به دنبال تمهید مقدمات فقهی دموکراسی هستید. این موضوع شاید یکی از اصلی ترین پروژه های فکری شما باشد، شریعتی و کاری که شریعتی کرد در گره زدن دین و سیاست به یکدیگر چه نسبتی با پروژه شما دارد؟ تفاوت و شباهت کاری که شریعتی انجام داد با چیزی که شما به دنبال آن هستید در چیست؟

ببینید، شریعتی متفکر دوره انتقال بود. متفکران دوره انتقال سه کار می کنند؛ یک، وضعیت موجود را نقد می کنند. دو، راهی را برای انتقال به یک شرایط خاص یا مطلوب دنبال می کنند و سه، کلیات آن نظام یا وضعیت [پیش رو] را توضیح می دهند، آنها هیچ وقت وارد جزئیات نمی شوند. متفکران دوره انتقال طرح های خیلی دقیق و روشنی ندارند. شما خود مارکس را نگاه کنید. او هم همین طور است.

مرحوم شریعتی نقدی به وضع موجود داشت و احساس می کرد که با تکیه بر ادبیات شیعی، به ویژه تاریخ و شخصیت های شیعه می تواند نیرو یا گفتمانی فراهم کند که وضع موجود را تغییر دهد؛ مثلا او بر مفهوم رهبری خیلی تأکید می کرد. راجع به نظام بعد، در یکی، دو سخنرانی بحث نظام امت- امامت را مطرح می کند. مرحوم آقای بهشتی هم بعدا این بحث را پی می گیرد و بخشی از آن را وارد قانون اساسی می کند؛ چنین بحثی بوده اما درباره اینکه جزئیات این نظام چه باشد و با چه مقرراتی اداره شود، دیگر بحثی ندارد، درحالی که بحثی که من دنبال می کنم این است که با توجه به سنت های ما به فرض که نظام گذشته از بین رفته و نظم جدیدی در حال شکل گیری است نظم جدید یا نظم در حال شکل گیری چه نسبتی با دموکراسی دارد؟ چه امکانات و محدودیت هایی دارد؟ بنابر تعریف بعید است نظامی که در حال شکل گیری است، غیردموکراتیک باشد، در تمام کشورها. حال سؤال این است که دموکراسی چه نسبتی با سنت ما دارد. مهم ترین چیزی که در گذشته جامعه ما را اداره می کرد، سنت فقهی بود.

قدیم ها می گفتند علم «کلام» شبیه وزیر خارجه است؛ از کلیت جامعه اسلامی دفاع می کند و خیلی وارد آن نمی شود، یعنی در مقابل مهاجمان فکری دفاع می کند. اما «فقه» شبیه وزیر داخله است، مجبور است قوانین و مقررات و خیلی چیزها داشته باشد و قسمتی از قوانین و مقررات با نص دین نسبت پیدا می کند، با عرف، با حقوق و با تکالیف نسبت پیدا می کند؛ یعنی او باید این جدول را به گونه ای پر کند که جامعه اداره شود.

ما در شریعتی فقه را نمی بینیم...

بله چون شریعتی متفکری نیست که برای نظام آلترناتیو طرح با جزئیات بدهد.

یعنی این موضوع را هم ذیل همان بحث متفکر دوره انتقال توضیح می دهید؟

بله. چراکه فقه همواره کارش با جزئیات است. فارابی هم که بحث می کند، می گوید فقه سیاسی همان جزئیاتِ کلیاتی است که در فلسفه گفته می شود. فلسفه همیشه کلی است و وارد جزئیات نمی شود.

آیا شما هم از منتقدان شریعتی هستید؟ یعنی بر این گمانید که کاری که او کرد در چشم انداز بزرگ تر به پروژه تجدد آسیب زد؟

نه، اصلا چنین اعتقادی ندارم. معتقدم شریعتی متفکر مربوط به دوران گذار است. متفکران دوران گذار، در دوران گذار نقش خود را ایفا می کنند که مهم است؛ یعنی اینکه چطور از یک نظام سلطنتی استبدادی عبور کنیم به یک نظام جدید. فرض او این بود که نظام جدید هرچه باشد، بهتر از قبلی خواهد بود اما راجع به جزئیات آن اصلا توضیح نمی دهد. یوتوپیایی که شریعتی می سازد در حد کلیات باقی می ماند و هیچ گاه طرح روشنی برای اداره آن نداشت، اصلا شریعتی فرصتی برای این کار نداشت.

پس شما با ایدئولوژیک کردن دین مشکلی ندارید؟

اصلا در این دوره دین ایدئولوژیک می شود. در دوره گذار دین همواره ایدئولوژیک می شود. همه جای دنیا این طور است. علم هم ایدئولوژیک می شود. این اتفاقی بود که می افتاد. ما به ایدئولوژی احتیاج داشتیم. ایدئولوژی مثل دین خیلی پَت وپهن و با جزئیات نیست، [بلکه] ساده، چابک و اقناع گر است. می تواند بگوید چه چیزی بد و چه چیزی خوب است، اما درباره جزئیات آن خوب نمی تواند توضیح دهد و این خصلت آن است.

با این تفاصیل پس در حال حاضر به ظهور و رشد شریعتی ها هم قائل نیستید؟

مگر اینکه تفسیری از شریعتی پیدا شود، تحت عنوان نوشریعتیسم که برخی از امکاناتی که در مرحوم شریعتی بود را برجسته کنند، مثل گرایشاتی که مرحوم شریعتی به نوعی از پروتستانیسم داشت. اما این دیگر شریعتی نیست، این نوشریعتی است. یعنی کسانی هستند که با توجه به برخی از امکانات غیرانقلابی شریعتی که اندک است در آورد و سامانه جدیدی را درست کردند.

این امکانی که بر آن دست گذاشتید اگر در تضاد پروژه شما نباشد، با آن در تعارض نیست؟ چرا که فقه را دور می زند؟

ممکن است دور بزند و ممکن است دور نزند. فقه یک بسته یکدست نیست. فقه طیف بزرگی است؛ از یک طرف امثال آقای نائینی تا سیستانی هستند و از آن طرف هم شیخ فضل الله و در معاصران هم مثلا آقای مصباح را می بینید. مثل دانش است، مثلا شما که فلسفه را در نظر بگیرید، در آن نازیسم هست، در آن افرادی مثل افلاطون، ارسطو و هگل هم هستند تا بیایید جلوتر و متفکران دموکرات معاصر مثل رالز را هم می بینید. این طیف بزرگ در فقه هم هست. این طور نیست که فقه یک بسته باشد که هر تفسیری از شریعتی، بلافاصله با آن، به مشکل بخورد.

آیا فقه با دانش این تفاوت را ندارد که فقه بیش از دانش به متولیان خود، یعنی روحانیون، وابسته است؟

نه، دستگاه های دینی خیلی بزرگ تر از فقه است و آنجا نظام های ارجاع شکل می گیرد. دستگاه روحانیت تماما فقه نیست، بسیار بزرگ است، مجموعه سنت هایش هست، کلامش هست، فلسفه اش هست منتها فقه یک دانشی برای اداره جامعه بود و بعدتر خود را به مفهوم جدید «حقوق» گره زد. این بحث بیشتر به جزئیات قانون گذاری یا پس زمینه قانون گذاری برمی گردد. دستگاه های فقهی بیشتر جنبه تکنیکی دارد؛ یعنی مدتی جامعه را مستقیم اداره می کردند و الان هم که قانون موضوعه پیدا شده است، معمولا فقه پس زمینه این قانون موضوعه را به وجود می آورد. مبنای قانون موضوعه را تأمین می کند. واژه jurisprudence یعنی آنچه که قانون موضوعه با تکیه بر آنها نوشته می شود. بنابراین تفسیرهای نوشریعتی ممکن است با برخی گرایش های فقهی فاصله بیشتر و با برخی فاصله کمتری داشته باشد. اما در هر صورت اگر نوشریعتیسم به سمت دموکراسی حرکت کند، آن گاه با جریان های فقهی که با دموکراسی همدل هستند، همسو می شوند. هرچند ممکن است از خاستگاه های متفاوتی آمده باشند.

تفسیرهای دموکراتیکی که از فقه درمی آید با تفسیرهایی که آرام آرام از شریعتی درمی آید، همسویی دارند، هرچند ممکن است جوهر آنها متفاوت باشد. در هرصورت خود شریعتی متفکر دوره گذار است اما یک نوع نوشریعتیسم یا شریعتیانیسم مثل نومارکسیسم یا مارکسیانیسم و اینها هستند که می توانند برای امروز اهمیت داشته باشند. اما هنوز نمایندگان خودشان را پیدا نکرده اند. ما در جامعه می گردیم تا پیدا کنیم که چه کسی نوشریعتیست یا شریعتیانیست است یعنی برخی واژه های شریعتی را گرفته و بسط داده است هنوز بالفعل نماینده ای جدی سراغ نداریم که به او ارجاع دهند. شما سراغ دارید؟

وقتی می گویید نماینده جدی، منظورتان در حوزه عمومی است یا در ساحت دانشگاهی و علمی؟

[یعنی] مفسر شریعتی باشد با توجه به شرایط جدید. من یکی، دو سمینار دیدم که در آن برخی استادان تلاش کردند این کار را انجام دهند. اما امروزه کسی که چنین برچسبی داشته باشد را نمی شناسیم. در مجموع هنوز پررنگ نشده اند فرد یا افرادی که بتوانیم به عنوان نمایندگان نوشریعتیسم بشناسیم.

آقای دکتر، اصلا تقاضای چنین چیزی در جامعه وجود دارد؟ یعنی اصلا بستر اجتماعی برای چیزی به نام نوشریعتی وجود دارد؟

یادم هست وقتی برای آقای شریعتی در دانشکده علوم اجتماعی، بزرگداشت برگزار شد، سالن پر و نشانه هایی از علاقه به بازگشت به شریعتی بود.

شاید این استقبال حاصل میهمانان آن نشست بوده باشد.

شاید قسمتی از آن، اما خود موضوع هم مهم است.

پس به نظر شما هنوز هم شریعتی مخاطب دارد؟

بله، هنوز هم مخاطب دارد؛ اما مفسر ندارد. بالاخره نسلی وجود دارد که با شریعتی سمپاتی دارند. کسانی هستند که شریعتی را دیده اند و وقتی برای او بزرگداشت می گذارند، آنها می آیند؛ اما اینکه بعد از 40 سال چطور می توان شریعتی را توضیح داد، هنوز توضیح گر روشنی ندارد.

خانواده اش نیز نمی توانند این کار را بکنند؛ چون خانواده میراث دار کلیت شریعتی هستند و نمی توانند شریعتی و نوشریعتی کنند. چنین چیزی در خانواده اش امکان ندارد. خانواده عُلقه بی واسطه دارد و نمی تواند قسمتی از او را نادیده بگیرد. تفسیر حذف و اضافه می کند، background و foreground کردن است. به تعبیر عرب ها «تغلیب» و «تغلیظ» است؛ یعنی چیزهایی باید غایب شوند و اموری باید غلیظ شوند تا بشود تفسیر. این کار باید انجام شود و از عهده خانواده برنمی آید؛ چرا که خانواده ارتباطی عاطفی دارد. شریعتی مفسر می خواهد، همچنان که مارکس مفسر پیدا کرد. الان شما به اندیشه های امام نگاه می کنید، تفسیرهای متفاوت- در قالب اصلاحات نمایندگان خود را پیدا می کنند. این دیگر امام نیست. شما آقای خاتمی و آقای منتظری را ببینید که تفسیرهای دموکراتیک را می آورند و آن طرف هم آقای مصباح و آقای مؤمن را نگاه کنید یا جوان ترهایی که تفسیر دیگری می کنند؛ مثل آقای پارسا و دوستان دیگر. این یعنی تفسیر.

چنین اتفاقی درباره شریعتی هنوز نیفتاده است.

این اواخر آقای دکتر کاشی روزنه درخور توجهی در نسبت با شریعتی باز کردند. ایشان می گویند ما نه به محتوای شریعتی بلکه به فرم آن نیازمندیم. به معنای آنکه بتوانند با این فرم «خیر عمومی» و «امر سیاسی» را احیا کنند. بحث شما بیشتر ناظر بر «فرم» شریعتی است یا «محتوای» آن؟

چیزی که من در کار آقای کاشی دیدم، این است که ایشان نگران افول روشنفکر در جامعه است. روشنفکری در حال حاضر مرجعیت ندارد. روشنفکری که به جامعه تلنگر بزند که درباره بعضی از مسائل حساس باشد، موضع بگیرند، بحث کنند، حرکت ایجاد کنند و... وجود ندارد.

برای آقای کاشی، دوره آقای شریعتی آرمان است که روشنفکری به مرجع و لیدر جامعه تبدیل می شود. این صورت خوب است؛ اما صورت بدون محتوا شکل نمی گیرد. بالاخره وقتی می توان از احیای روشنفکر صحبت کرد که روشنفکر پیغامی برای گفتن داشته باشد.

این محتوا را شریعتی دارد؟

بله و این کار را نوشریعتی ها باید درست کنند، اگر بخواهند و اگر بتوانند. این غیر از حرفی است که آقای کاشی می زند. وقتی از محتوا به فرم عبور می کنید، به این معناست که این محتوا خیلی هم در حال حاضر به درد ما نمی خورد؛ بلکه مهم کاراکتر شریعتی بود که جوانان را دنبال خود به راه می انداخت؛ اما این محتوای او بود که این کار را می کرد. فرم تنها کاری نمی تواند بکند.

محتوای شریعتی، یعنی همان گرایش های کلی بحث های شریعتی که سعی می کند همه چیز را کنار هم قرار دهد؟

ممکن است این طور باشد. این نوع اندیشه ها در دوران گذار، اوتوپیا می سازند و می گویند هرآنچه خوب است، در دست ما است و در آینده می آید و آنچه بد است، مربوط به گذشته و نظام پیشین است. این برای ساختن اوتوپیا خوب است؛ اما جامعه ما دیگر پتانسیل انقلاب کردن ندارد.

انقلاب پشت انقلاب رخ نمی دهد؛ بنابراین متفکری که متفکر انقلابی است، در پسا انقلاب باید از آن تفسیر کرد. ما نمی توانیم روشنفکری داشته باشیم که منادی انقلاب باشد. ما باید روشنفکری داشته باشیم که منادی اصلاح باشد که بگویید چه کار باید بکنیم. هیجان اصلاح کم است. بنابراین در آن تبدیل شدن روشنفکر به یک قهرمان-مثل شریعتی- خیلی سخت است.

سایت شعار سال، با تلخیص و اضافات برگرفته از سایت روزنامه شرق، تاریخ انتشار 29 خرداد 97، کد مطلب: 189599، www.sharghdaily.ir


   #دموکراسی #خانواده #مطبوعات #قانون اساسی #سامانه #خاتمی