تاریخ دریافت خبر: نظر بینندگان
کوتاه و ناب مثل هایکوهایکو را شناخته شده ترین گونه ی شعری ژاپن می شناسند؛ شعری هفده هجایی که به ترتیب شامل 5، 7 و 5 هجا می شود. اما اگر امروز هایکو مشهورترین گونه ی شعر ژاپنی است، تانکا را می توان مهم ترین قالب شعر در سده های مهمی از تاریخ ادبیات این کشور دانست. تانکا شعری است سی و یک هجایی که ترتیب سه سطر نخستش مثل هایکو پنج، 7، پنج است.در این قالب شعری شاعران ژاپنی معمولا از عشق و ارتباط عاشق و معشوق می سرودند.

«هایکو های عاشقانه»

نویسنده: الن کامینگز

مترجم: رضی هیرمندی

ناشر: چشمه؛ چاپ اول 1396

96 صفحه؛ 10 هزار تومان

****

گفتم زن ندارم

شاخه ای گل سوسن هدیه داد به من

صاحب خانه ام

ساده، سرراست، و البته گاه شهودی و دیریاب است شعر هایکو؛ شعری که می توان گفت دیرزمانی است در سراسر جهان شناخته شده است. با این که این گونه ی شعری ماهیتی شرقی-بودیستی دارد اما حتی در غرب خصوصا در نیمه دوم قرن بیستم در آمریکا نیز رواج پیدا کرد. شاعران معروف به شاعرانِ نسل بیت به ویژه جک کرواک و آلن گینزبرگ تحت تاثیر شاعران هایکوسرای ژاپنی بودند و این ژانر را قالبی مناسب برای ارائه دریافت های شخصی شان از طبیعت دیدند. این تاثیرپذیری بیش از همه به دلیل خصلت شهودی شعر هایکو است؛ امری که موجب می شود «هایکو» را در گیر و دار با فلسفه ی «ذن» تحلیل کنند. ع.پاشایی در کتاب «هایکو؛ شعر ژاپنی از آغاز تا امروز» می نویسد:«هایکو را از آن جا که به چنینی چیزها می نگرد می ‍توان شکلی از ذن دانست، اما نه به این معنا که هایکو به ذن تعلق دارد، بلکه بر عکس، این ذن است که دل در هایکو بسته است. به عبارت دیگر، راه این است: مفاهیم ما از ذن تغییر می کند تا با هایکو سازگار شود نه بر عکس.»

در ایران نیز زمان بسیاری است که مخاطبان به واسطه ترجمان های مختلف با این گونه ی شعری آشنا هستند. آخرین کتابی که در این باب منتشر شده است، کتابی است با عنوان «هایکو های عاشقانه» که رضی هیرمندی آن را ترجمه و نشر چشمه منتشر کرده است. این کتاب شامل شعرهایی از شاعران بزرگ ژاپنی از جمله بونچو، بوسون،سونوم، گیوجی ایچیرو، یابا،نیشی یاماسوئین، مایوزومی مادوکا، ماتسوداکیومی، یوشینو، تایگی، وافو و شاعران ناشناس و شناخته شده ی دیگری است که در کنار شعرشان تصویری منطبق بر آن منتشر شده. کتاب «هایکو های عاشقانه» با مقدمه ای مفید درباب شعر ژاپنی از هایکو و تانکا گرفته تا شعر سن ریو آغاز می شود.

هایکو را شناخته شده ترین گونه ی شعری ژاپن می شناسند؛ شعری هفده هجایی که به ترتیب شامل 5، 7 و 5 هجا می شود. اما اگر امروز هایکو مشهورترین گونه ی شعر ژاپنی است، تانکا را می توان مهم ترین قالب شعر در سده های مهمی از تاریخ ادبیات این کشور دانست. تانکا شعری است سی و یک هجایی که ترتیب سه سطر نخستش مثل هایکو پنج، 7، پنج است.در این قالب شعری شاعران ژاپنی معمولا از عشق و ارتباط عاشق و معشوق می سرودند.

اما سن ریو... در کنار شاعرانی نظیر باشو، که بسیاری پیشگام شعر هایکو می دانند، شاعرانی بودند با شعرهایی با بیانی طنازانه که گاه تند بود و گاه ملایم. در این کتاب می خوانیم که در اواسط قرن هجدهم شخصی به نام کارایی سن ریو مسابقات شعری به راه انداخت، شعرهایی دو مصرعی و هفت هجایی منتشر کرد و از شرکت کنندگان خواست تا سه مصرع با عنوان تسوکِکو بنویسند. این شعرها که در وهله ی نخست مکو نامیده شد رفته رفته با نام بنیان گذار آن یعنی سن ریو شناخته شد.

مترجم این کتاب، رضی هیرمندی نوشته است: «ترتیب و توالی اشعار این کتاب با الهام از الگوی شعری تانکا انتخاب شده. در اشعار تانکا غالبا چینش اشعار به این صورت است: دل باختن و عشق ورزیدن در خلال دیدارهای اولیه و بعد طبق معمول جدایی و هجران. اما از آن جا که هایکوها و سن ریوها تمام مراحل زندگی را در برمی گیرند اشعار این مجموعه در سه بخش طبقه بندی شده اند: شور و حال عشق جوانی، گپ و گفت ها، گله گذاری ها و دلسردی های گاه به گاه عاشق و معشوق در میان سالی و سرانجام حرمان ها و سوگواری هایی که مقدر هر رابطه ای در روزگار پیری است.»

در این شعرها گاه فارغ از روابط انسانی شاعر سوژه ای ساده گزین کرده است تا لحظه ای شورمند را به تصویر بکشد. جالب است که شاعران ژاپنی ابایی از نوشتن درباره ی موضوعات پیش پا افتاده نداشتند. سونوم می نویسد:

هوای او کرده دلم

ابرو می کشم برای خربزه

در ایوان

گاه این مضامین ساده با تخیلی دیریاب گره می خورد که مخاطب را متحیر می کند. برای این نمونه می توان از وافو مثال آورد:

در پرتو ماه

سمفونی عشق می نوازند

حشرات

همان طور که می بیند، فشردگی کلام و ایجاز، پرهیز از پیرایه ها و آرایه های پیچیده ادبی و گاه خلاصه کردن شعر در حد یک اشاره ی گذرا، هایکو را به شعری لحظه ای و آنی بدل می کند. از سوی دیگر دراغلب شعرهای هایکو تقریبا هیچ جلوه ای از جلوه های نازیبای زندگی نمی بینیم. خبری از جنایت، بیماری، سیل و زلزله یا قوه ی قهاریت طبیعت نیست. از طرف دیگر پرنده ها و درختان، یا گل ها و آب به کرات سوژه ی هایکوسراها قرار گرفته است. در کتابی که اکنون درباره ی آن سخن می گوییم، پربسامدترین مضمون عشق است. عشقی زمینی که می تواند میان مردمی معمولی یا نجیب زادگان رخ دهد.

در بخش پایانی این کتاب اما وجهی دیگر از زندگی نمود پیدا می کند. این بار «ملال» مفهومی قدرتمند می شود، و «خستگی» و اندوه متعاقبِ آن به لحاظ تماتیک وجهِ غالب شعرها می شوند. یادِ جوانی و افسوس شخصیت های شعر بر عمر رفته ناگهان تا حدود زیادی فضای چیره بر شعرها را دگرگون می کند. باز شاعران این دفتر در کار نوشتن شعرهایی کوتاه، ساده و ناب هستند اما این بار نگرش شاعرانه به وجوه سلبی زندگی می پردازد.

   #شعر #ژاپن #زلزله