تاریخ دریافت خبر:
با انتشار خبر خارج شدن خانه نیما یوشیج در محله دزاشیب تهران از فهرست آثار ثبت شده ملی، بار دیگر موجی از نگرانی ها برای تخریب یکی از میراث های ارزشمند ملی کشور میان جامعه و فعالان میراث فرهنگی برانگیخته شد. 217665_759.jpg

شعار سال: در این میان سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به عنوان نهادی دولتی که مسوول حفظ این دسته از آثار تاریخی و معنوی کشور به شمار می رود، در مرکز انتقادها قرار دارد. هرچند منابع مالی لازم برای تملک، مرمت و نگهداری تعداد وسیع بناهای تاریخی موجود در اقصی نقاط کشور تناسبی با ردیف بودجه تخصیص یافته به سازمان میراث فرهنگی ندارد و نمی توان انتظار داشت که این سازمان در چنین مواردی خود راسا مالکیت این بناهای تاریخی با ماهیت معنوی را احصا کند، اما حداقل انتظار موجود از سازمان، حمایت های معنوی برای حفاظت از این بناها است. به علاوه، در سال های اخیر بخش اعظم بودجه اختصاص یافته به این سازمان به بخش میراث فرهنگی آن تعلق پیدا کرده که دست سازمان را برای مدیریت این بناها، کوشش برای نگهداری و واگذاری آنها به بخش خصوصی که با دست نبردن در بنا کاربری تجاری در آن تعریف کند، به مقدار کافی باز می گذارد. همه اینها درحالی است که در کشورهای دیگر اغلب خانه مفاخر هنری، فرهنگی، علمی و ادبی به پاتوق هایی برای گردهمایی افراد بدل می شود و گردشگران بسیاری را نیز به خود جذب می کند. کارشناسان سه راه حل را برای جلوگیری خطر تخریب از بناهای ارزشمند پیشنهاد می کنند؛ ایجاد دادگاه میراث فرهنگی، واگذاری بناهای تحت تملک دولت به بخش خصوصی دارای صلاحیت و در نهایت ایجاد فرهنگ احیا در میان مالکان خصوصی بناهای ارزشمند تاریخی.

اهمیت بنا

این بنا با زیربنای ۱۸۰ مترمربع و عرصه ۶۸۰ مترمربع در سال ۱۳۲۷ ساخته شد. پیش تر نیز در سال ۱۳۸۰ اخباری در خصوص تلاش مالک کنونی این خانه برای تخریب آن منتشر شد که با پیگیری های سیمین دانشور که روزگاری همراه با جلال آل احمد در همسایگی خانه نیما زندگی می کرد، در دی ماه همان سال در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. حالا به نظر می رسد که مالکان قانونی این بنا مجددا قصد تخریب آن را دارند. بنا به گزارش ها، چندی پیش مالکان این خانه با شکایت به دیوان عدالت اداری ادعا کردند که هیچ سندی بر اینکه این مکان روزگاری محل زندگی نیما یوشیج بوده است، گواهی نمی دهد و خواستار خروج این بنا از فهرست آثار ثبت شده ملی شدند.

خبر خروج خانه شاعر نامدار ایرانی از فهرست آثار ملی در حالی به گوش می رسد که از نیما یوشیج با عنوان پدر شعر نو ایران و جریان سازترین شاعر معاصر یاد می کنند. هرچند وی در روستای یوش از توابع شهرستان نور در استان مازندران دیده به جهان گشود و این روستا تا پایان عمر مأمن اصلی او برای خلوت گزینی و آفرینش های ادبی باقی ماند، اما پدر شعر نو فارسی بیشتر ایام عمر خود را در تهران و در منزلی که در محله دزاشیب در آن ساکن بود گذراند. در کنار این مساله، اهمیت مضاعف این بنا در آن است که در سال های دهه ۲۰ و ۳۰ هجری شمسی، این خانه محل رفت و آمد چهره های درخشان ادبی آن روزگار همچون مهدی اخوان ثالث، احمد شاملو، سهراب سپهری، هوشنگ ابتهاج و بسیاری دیگر بوده است. بنابراین بیراه نیست اگر این بنا گهواره پرورش شعر مدرن فارسی خطاب شود.

خلأهای قانونی موجود

نهایتا و با پیگیری مالکان در دیوان عدالت اداری، این بنا در تاریخ ۱۵ آبان از ثبت ملی خارج و می توان گفت مهم ترین مانع حقوقی برای تخریب آن از پیش روی صاحبان خانه برداشته شد. این اتفاق در حالی رخ داده که در دادگاه دیوان عدالت اداری نمایندگانی نیز از سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری حضور داشتند و با وجود دفاعیات نمایندگان این سازمان، دیوان عدالت اداری با اعلام اینکه هیچ گونه سند ثبتی واجد ارزش قضایی که نشان دهنده نسبت خانه مذکور با نیما یوشیج باشد وجود نداشته، حکم خروج این ملک از فهرست آثار ثبت شده ملی را صادر کرده است. شاید نخستین ایراد را در همین مرحله بتوان یافت که به رغم وجود ده ها سند، گزارش تاریخی و عکس از این خانه که نشان از زندگی کردن این شاعر معاصر در آن داشته، حمایت سازمان از چنین بنایی به اندازه ای نبوده که بتواند کمترین اقدام ممکن در خصوص چنین خانه ای، یعنی حفظ آن در آثار ثبت شده ملی، انجام دهد؛ مشکلی که نه تنها این بنای به خصوص، بلکه پرشمار بنای تاریخی ارزشمند دیگری را که در اقصی نقاط کشور قرار دارند تهدید می کند.

هرچند برای خرید و تملک چنین بناهایی که تعداد بسیارشان در شهرها و روستاهای مختلف کشور از شمارش خارج است، سازمان میراث فرهنگی بودجه محدودی دارد، اما همین میزان بودجه کنونی دست این نهاد را برای کمترین اقدام هایی که حافظ شأن این بناها باشد باز می گذارد. کارشناسان و صاحب نظران بارها پیشنهاد کرده اند که این سازمان می تواند بناهایی را که مالکیت دولتی دارند با احراز صلاحیت به بخش خصوصی واگذار کند تا با تعریف کاربری تجاری در دل این بناها، دست به احیای آن بزنند. همچنین با ارائه آموزش های لازم به صاحبان بناهای ثبت شده موجودی که تحت مالکیت بخش خصوصی هستند، امکان درآمدزایی از این گونه بناها را نشان دهند و با ارائه تسهیلاتی مالکان را متقاعد کنند که تنها راه موجود برای کسب درآمد از چنین مکان هایی تخریب آنها و ساخت وساز جدید نیست.

جای خالی دادگاه میراث فرهنگی

مضاف بر این مسائل، مشکل دیگری که به نوعی زمینه تخریب خانه نیما یوشیج را فراهم کرده است، فقدان «دادگاه میراث فرهنگی» در کشور است؛ دادگاهی که به طور ویژه وظیفه بررسی چنین پرونده هایی را داشته باشد و بتواند با نظر کارشناسی رای صادر کند. در حال حاضر نهادی که در چنین مناقشاتی میانجی می شود و حکم نهایی را صادر می کند، دیوان عدالت اداری است که شرح وظایف آن بعضا مقتضی مسائل مرتبط با میراث فرهنگی نیست.

هرچند براساس قانون، امکان تخریب از املاکی که در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده اند سلب شده است، اما خروج از این فهرست نیز به معنی از دست رفتن تمام امید ها نبوده و مالکان کنونی خانه نیما یوشیج با چالش های دیگری نیز برای تخریب این ملک مواجه خواهند بود. با این حال معضل عدم حمایت شایسته سازمان میراث فرهنگی از بناهای تاریخی و ارزشمند کشور پابرجاست و بنا بر تجارب موفق کشورهای خارجی بهترین راه برون رفت از وضعیت نگران کننده کنونی، حمایت حداکثری دولت از حفظ و نگهداری این بناها و تعریف کاربری تجاری در دل آنها است؛ اتفاقی که با توجه به کمیت بالا و کیفیت ارزشمند ابنیه تاریخی ایران، در صورت وقوع، اثر قابل توجهی در توسعه گردشگری و اقتصاد کشور بر جا خواهد گذاشت.

جایگاه جهانی خانه مفاخر

اخبار در خطر تخریب قرار گرفتن بناهای ارزشمند تاریخی کشور در حالی مرتبا به گوش می رسد که بسیاری از کشورهای جهان ارزش معنوی و اقتصادی چنین میراث هایی را درک کرده اند و با احیا، توسعه و تعریف کاربری های فرهنگی و گردشگری در دل آنان، موجب ایجاد اشتغال و درآمدزایی نیز شده اند. با اعمال چنین سیاستی، نهادهای مسوول در این کشورها در کنار توسعه گردشگری، فرهنگی و اقتصادی، با لحاظ کردن حساسیت های موجود، این بناها را حفظ کرده و مانع از تخریب و آسیب پذیرفتن آنها می شوند. همچنین مدیریت گردشگری این کشورها با به رسمیت شناختن حوزه های نوینی از گردشگری همچون گردشگری ادبی، توجه ویژه ای به احیا و حفظ خانه ادیبان و شعرای خود دارند.

مثالی از این سیاست را می توان در کشور فرانسه و در شهر پاریس یافت؛ جایی که خانه های کوچک و بزرگ نویسندگان و شاعرانی همچون ویکتور هوگو و اونوره دو بالزاک که روزگاری در آن زندگی می کردند تبدیل به موزه هایی شده اند که برای جذب گردشگر به کشور بازاریابی های قدرتمندی بر بستر آنها شکل می گیرد. اهمیت حفظ چنین میراثی در این شهر چنان بالا است که چند سال پیش خانه مارسل پروست، نویسنده نامدار فرانسوی که تخریب شده بود به طور کامل بازسازی شد و با توجه به اعتبار جهانی وی و تبلیغاتی که صورت گرفته، هم اکنون از این ملک که تبدیل به موزه شده است سالانه درآمد بالایی از گردشگران عاید شهر پاریس می شود.

در این شهر جذب گردشگر و درآمدزایی با استفاده از اعتبار مفاخر تنها محدود به ایجاد موزه هایی در خانه محل سکونت این چهره ها نشده و هر کافه و رستورانی در پاریس که روزگاری گذر هنرمند یا ادیبی به آن افتاده باشد، امروزه با انبوه مشتریان و گردشگرانی روبه رو است که بر اثر بازاریابی های شایسته ای که صورت گرفته، مشتاق دیدار پاتوق های چهره های تاریخی محبوب خود هستند. همچنین ساختمان موزه «لوور» نیز که یکی از مهم ترین نقاط گردشگرپذیر این شهر و حتی دنیا به شمار می رود، پیش از انقلاب کبیر فرانسه یکی از کاخ های سلطنتی بود که دولت این کشور با حفظ این میراث ارزشمند فرهنگی و تاریخی خود، آن را تبدیل به پربازدید ترین موزه جهان کرده است.

شعار سال، با اندکی تلخیص و اضافات برگرفته از روزنامه دنیای اقتصاد، تاریخ انتشار 26 دی 96، شماره: 3341120


   #نیما یوشیج #عدالت #دیوان عدالت #بخش خصوصی #پاریس #شعر #گردشگر #فرانسه #صنایع دستی #گردهمایی