تاریخ دریافت خبر:
عصر 16 دی 1396، نفتکش سانچی از ایران به سمت کره جنوبی در حرکت بود که حدود 300 کیلومتری شرق مصب رودخانه یانگ تسه نزدیک شهر شانگهای چین با یک کشتی تجاری چینی برخورد کرد. اگر این حادثه بین دو کشتی تجاری رخ می داد، شاید ابعاد گسترده ای پیدا نمی کرد و آسیب ها به خسارت مالی وارد شده به بدنه کشتی ها محدود می شد.
اما برخورد کشتی با محموله حدود 136هزار تنی میعانات گازی (نفت تغلیظ شده اشتعال پذیر) و احتمالا نفت خام سبک چنان حادثه آفرین شد که علاوه بر خسارت های جانی و مالی، ممکن است آسیب های زیست محیطی آن سال ها در دریا باقی بماند.

سانچی 247 متری حامل یک میلیون بشکه نفت متعلق به شرکت ملی نفت ایران به ارزش 60 میلیون دلار (قریب به 264 میلیارد تومان) بود که برای تحویل به شرکت هانواتوتال کره جنوبی راهی دریا شده بود. اما حادثه برخورد منجر به آتش گرفتن نفتکش و نشت حجم عظیم نفت به دریا شد. در این گزارش فارغ از بررسی ایمنی نفتکش و خسارات جانی و مالی سهمگینی که این حادثه به بار آورده است، شیوه تامین ایمنی در نفتکش ها و فناوری های جمع آوری آلودگی های نفتی از سطح دریا را در صورت بروز حادثه بررسی می کنیم.

آب های آزاد؛ جایی برای اکتشاف و انتقال نفت

نفت از حیاتی ترین ماده های طبیعی در زندگی بشر است و به دلیل توزیع ناهمگون این ماده شیمیایی در سراسر جهان، تجارت نفت به موضوعی بسیار مهم و تاثیرگذار در زندگی بشر تبدیل شده است. به همین علت معمول ترین و قدیمی ترین نوع تانکرهایی که بین دریاها و اقیانوس ها تردد می کنند، تانکرهای نفتی برای حمل نفت و فرآورده های نفتی هستند. البته منظور از تانکر نفتی فقط تانکر حاوی نفت نیست و محموله این کشتی ها تنوع بیشتری دارد. نفت با توجه به سطح خالص سازی انواع مختلفی پیدا می کند و هر نوع بسته بندی و روش انتقال متفاوتی دارد.

در اواسط دهه 70میلادی ظرفیت تانکرهای نفتی با گسترش داد و ستد نفت در سطح جهان افزایش یافت و به این ترتیب ژاپن نخستین تانکرهای 10 تا 20میلیارد تنی را ساخت تا نفت بیشتری در هر سفر دریایی جابه جا شود و هزینه های حمل و نقل کاهش پیدا کند. این روند تا اواخر دهه 90 میلادی ادامه داشت و در این زمان تانکرهای بزرگ (VLCC) و بسیار بزرگ (ULCC) حامل نفت خام ساخته شد. امروز عملکرد انواع نفتکش ها با توجه به سیستم های موجود در آنها متفاوت است و مهم ترین این سیستم ها از نظر کاربرد، سیستم گرمایش نفت، سیستم تهویه مخزن حمل و نقل، سیستم کنترل سرریز، سیستم گاز بی اثر و سیستم آتش نشانی است. علاوه بر این، همه نفتکش ها حداقل یک عرشه جرثقیل برای کنترل لوله های انتقال محموله نفتی و پرکردن تانکر دارند و هنگام شارژ و تخلیه نفتکش، لوله ها از محل به عرشه کشتی وصل می شوند.

سیستم گرمایش نفت

معمولا همه کشتی های حامل نفت خام به سیستم گرمایش نفت مجهز هستند، زیرا نفت خام سنگین است و در محیط های سرد به کندی حرکت می کند. به همین دلیل بعد از مدتی پمپ ها و خطوط انتقال در حین تخلیه را مسدود می کند. سیستم گرمایش نفت محموله را همواره در درجه حرارت مناسب نگه داشته و گرانروی مایع را حفظ می کند.

سیستم تهویه مخزن
حمل و نقل

محموله های نفتی حتی در بزرگ ترین نفتکش ها هم کامل پر نمی شود و دلیل آن باقی ماندن فضایی برای بخارهای نفتی ایجاد شده است. با این حال این بخارها که بسیار اشتعال پذیر هستند، نباید در مخازن حمل و نقل باقی بمانند و در این شرایط سیستم های تهویه مناسب این بخارها را به خارج از فضای محصور هدایت می کند.

سیستم کنترل سرریز

این سیستم با استفاده از کنترل سطح و فشار آبشاری از این که سطح روغن، از تانک سرریز نمی کند، اطمینان پیدا می کند. همچنین سیستم هشدار و دریچه های نشت به این سیستم متصل هستند تا در صورت بروز مشکل، اقدام لازم به سرعت انجام شود.

سیستم گاز بی اثر

فضای بین سطح آزاد روغن و پوشش بالای مخزن محموله باید همیشه با گازهای بی اثر پر شود تا از دسترسی اکسیژن به این قسمت جلوگیری شود. به این ترتیب در صورت تجمع بخارهای نفتی، از آتش سوزی احتمالی پیشگیری می شود. به همین علت سیستمی برای تزریق مستمر گاز بی اثر در نفتکش ها تعبیه می شود تا این اطمینان را ایجاد کند که این فضا با گاز بی اثر اشغال می شود. معمول ترین گازهای بی اثر استفاده شده برای این منظور دی اکسیدکربن و آرگون است.

سیستم آتش نشانی

طراحی و ساخت سیستم آتش نشانی در هر تانکر نفتی برای حفظ ایمنی تانکر حیاتی است. شلنگ آتش نشانی، خاموش کننده ها و آبپاش ها باید در نقاط مختلف در طول و عرض کشتی قابل دسترس باشند. همچنین وجود اتاق مخزن دی اکسید کربن بالای اتاق موتور در صورت آتش گرفتن اتاق موتور ضروری است.

فناوری های مهار آلودگی نفتی از سطح دریا

فعالیت های بشر در دریا همواره با احتمال آلوده کردن محیط زیست دریا همراه است و با این وجود نمی توان از توسعه فعالیت های دریایی اجتناب کرد. از طرفی دریا نقش حیاتی در زیست بوم زمین داشته و به همین علت حفظ آن نیز اهمیت زیادی دارد. توزیع، اکتشاف و حمل نفت و فرآورده های آن یکی از فعالیت هایی است که محیط زیست دریا را به خطر می اندازد و اگر تمهیدات لازم اندیشیده نشود، تبعات آن زیاد خواهد بود.

دکتر سعید مظاهری، عضو هیات علمی پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی، درباره نحوه مقابله با آلودگی های نفتی بعد از بروز حوادثی مثل حادثه نفتکش سانچی به جام جم می گوید: حمل و نقل دریایی محصولات و فرآورده های نفتی مثل حادثه اخیر (برخورد یک نفتکش با شناوری دیگر یا برخورد دو نفتکش) علاوه بر خسارت های انسانی غیرقابل جبران، آسیب های بسیاری به محیط زیست منطقه وارد می کند. در این شرایط، به دلیل نوع حادثه نمی توان حجم زیاد نفت را در ساعت های اولیه مهار کرد و به همین علت حجم عظیمی از نفت یا فرآورده های آن در یک محیط آبی پخش شده است.

636513769676922127.jpg

در گذشته نیز آلودگی های نفتی بزرگی در سطح آب های جهان پراکنده شده است. حریق چاه های نفتی کویت و واردشدن حجم زیادی نفت به آب های خلیج فارس یکی از آلودگی های وسیع بود که تبعات آن روی گونه های زیستی و مناطق ساحلی اطراف هنوز وجود دارد. آسیب های ناشی از فاجعه خلیج مکزیک که در دهه گذشته رخ داد نیز هنوز در مناطق ساحلی و زیست بوم دریا ادامه دارد. مواد شیمیایی حاصل از چنین آلودگی هایی وارد بدن همه موجوداتی می شود که از آب تغذیه می کنند و در نهایت با نفوذ به خاک اثرات طولانی مدت در طبیعت باقی می گذارد.

برای مقابله با چنین آلودگی هایی ابتدا باید نحوه انتشار نفت در محیط و شرایط آب و هوایی منطقه مطالعه شود. منظور از شرایط آب و هوایی، درجه حرارت، جهت باد، نوع موج و جریان آب، فشار و رطوبت هواست که شرایط انتشار لکه نفتی را تغییر می دهد. بعد از آن می توان سنجید چه مقدار آلودگی را می توان با تجهیزات موجود جمع آوری کرد و خطرات آن را تا جای ممکن محدود کرد. زیرا تا امروز بشر نتوانسته آلودگی های نفتی در دریا را به طور کامل مهار کند.

بعد از انتشار لکه نفتی چه اتفاقی می افتد؟

اگر لکه نفتی ناشی از برخورد تانکرها یا هنگام تخلیه نفتی در سطح دریا منتشر شود، چون وزن مخصوص نفت سبک تر از آب است، روی سطح شناور می ماند. این لکه ها ابتدا ضخامت دارند که بعد از پخش شدن این ضخامت به حداقل رسیده و سطح وسیعی را در برمی گیرد. لکه نفتی تحت تاثیر شرایط محیطی مثل باد، جریان آب و موج دریا پخش می شود و ممکن است از حالت یکپارچه به چندتکه تقسیم شده و تعداد لکه ها زیاد شود. لکه نفتی جرم متفاوت نسبت به آب دارد و به همین علت در آب پراکنده می شود و پیش بینی مسیر پراکنش لکه نیازمند مدل های محاسباتی است.

در جهان، معمولا در صورت امکان و ایمن بودن منطقه، تا جای ممکن به محل حادثه نزدیک می شوند و ابتدا با موانع شناور منطقه آلوده شده را محدود کرده و تحت کنترل قرار می دهند تا آلودگی گسترده نشود. بعد از کنترل منطقه، بهترین کار ممکن استفاده از دستگاه مکنده برای جمع آوری این آلودگی است. در نهایت ماده جمع آوری شده می تواند در پالایشگاه از آب تفکیک شود و به علت ارزش اقتصادی دوباره مورد استفاده قرار گیرد.

راه حل دیگر، پخش موادی مانند گرد روی لکه های نفتی است که وزن مخصوص لکه نفتی را افزایش داده و باعث ته نشین شدن آن می شود. به عبارت دیگر، آلودگی به جای گسترده شدن روی سطح آب به بستر دریا منتقل می شود تا در طولانی مدت با فعل و انفعالات شیمیایی از بین برود. در این روش خسارت از جایی به منطقه ای با شرایط دیگر منتقل می شود و انتظار می رود خسارت ها کمتر از باقی ماندن نفت روی سطح آب باشد. سوزاندن نفت روی سطح آب راهکار دیگری است که به نوعی آلودگی دریایی را از بین می برد، اما به علت ایجاد دود، هوا آلوده می شود.

میزان آلودگی نفتی جمع آوری شده به نوع حادثه، حجم ماده پخش شده و شرایط آب و هوایی منطقه بستگی دارد. اما تجربه حوادث مختلف نشان داده حدود 20 تا 60 درصد آلودگی باقیمانده بعد از پخش آلودگی جمع می شود. در حادثه خلیج مکزیک به دلیل عدم امکان حضور در منطقه بعد از بروز حادثه این آلودگی غیرقابل کنترل بود و آثار ظاهری محیط زیستی تا حدود یک سال بعد دیده می شد.

سپیده شعرباف

   #نفت خام #آتش نشانی #نفتکش سانچی #کره جنوبی #مکزیک #چین #ژاپن #تغذیه #هشدار #حادثه نفتکش سانچی