تاریخ دریافت خبر:
نقد فیلم و سریال
نقد سریال Black Mirror؛ قسمت ششم، فصل چهارم

اپیزود نهایی فصل چهارم Black Mirror نگاهی به میراث خود سریال است و از زاویه ی متفاوتی به سوالات قدیمی طرفداران می پردازد: هدف این سریال چیست و چرا ما آن را تماشا می کنیم؟

از وقتی که فصل چهارم «آینه سیاه» (Black Mirror) منتشر شد یک چیزی را مدام می شنوم و می بینم و می خوانم: اینکه فینال این فصل که «موزه سیاه» نام دارد اپیزود بدی است. اینکه بروکر با این اپیزود یکی از بدترین قسمت های سریال را ساخته است و فصل چهارم را با ناامیدی تمام به انتها رسانده است. نمی دانم به خاطر شنیدن این حرف ها قبل از تماشای «موزه سیاه» انتظاراتم از آن پایین آمده بود یا هر چیز دیگری، اما هرکاری کردم از این اپیزود بدم بیاید و هرچه گشتم تا ایراد بزرگی از آن بگیریم شکست خوردم و از این اتفاق خوشحال هستم. به خاطر اینکه اگرچه قبل از تماشای این اپیزود به یقین رسیده بودم که «موزه سیاه» یکی از قسمت های ضعیف و غیرقابل توجه سریال خواهد بود و از این بابت ناراحت بودم که چرا از یک فصل ۶ قسمتی، سه تای آنها باید بد باشند، اما حالا که «موزه سیاه» به یکی از اپیزودهای خوب این فصل و کل سریال تبدیل شده، فصل چهارم را با احساس رضایت بیشتری نسبت به کار چارلی بروکر به اتمام رساندم. تمام این حرف ها به این معنی نیست که «موزه سیاه» یکی از شاهکارهای بی بدیل سریال است که حقش به طرز ظالمانه ای لگدمال شده و بقیه با نوشتن نقدها و نظرات منفی برای آن مرتکب اشتباه بزرگی شده اند. می توانم درک کنم که چرا اکثریت از «موزه سیاه» خوششان نیامده است. قبول دارم که «موزه سیاه» در نگاه اول گول زننده است و می تواند به راحتی دست کم گرفته شود. اما حقیقت این است که به هیچ وجه با اینکه «موزه سیاه» یکی از بدترین ارائه های سریال است و حرفی برای گفتن ندارد و از نبوغ خاص همیشگی سریال پیروی نمی کند هم موافق نیستم.

شاید مهم ترین دلیلِ نارضایتی کسانی که از این اپیزود خوششان نیامده، انتظار اشتباهی شان از آن باشد؛ درست همان طور که اپیزود متفاوتی مثل «کله فلزی»، طرفداران را به دو گروه مخالف و موافق تبدیل کرد. یکی از دلایلی که از سوی مخالفانِ «کله فلزی» مدام تکرار می شد و درباره ی «موزه سیاه» هم صدق می کند این است که این اپیزودها برخلاف همیشه، از لحاظ ارائه ی یک موضوع پیچیده یا معرفی یک تکنولوژی تامل برانگیز برای ترکاندن مغزهایمان چیز جدیدی برای عرضه ندارند. این انتظارِ قابل درک اما اشتباهی است. قابل درک است که بعد از مدتی به نتیجه برسیم که یکی از ویژگی های «آینه سیاه» تکنولوژی ها و پیچش های غافلگیرکننده اش است، اما اشتباه است که فکر کنیم همه چیز به همین خلاصه می شود و اگر اپیزودی فاقد یکی از اینها بود یعنی با اپیزود بدی طرفیم. به جای اینکه انتظارات مان از اپیزودهای قبلی را به اپیزود جدید بیاوریم و در صورت عدم برآورده شدن آنها ابزار نارضایتی کنیم، باید ببینیم نویسنده در هر اپیزود چه هدفی دارد. بعضی وقت ها این هدف شبیه اپیزودهای قبلی است، اما بعضی وقت ها این هدف تغییر می کند. مثل اتفاقی که در «کله فلزی» افتاد. هدف بروکر در آن اپیزود ارائه ی یک داستان «ترمیناتور»گونه بود و بس. پس نمی توانیم آن را به خاطر نداشتن چیزی که ما ازش می خواستیم زیر سوال ببریم. باید ببینم آیا آن اپیزود به هدفی که نویسنده در سر داشته رسیده یا نه و «کله فلزی» در این کار فوق العاده بود.

«موزه سیاه» هم چنین وضعی دارد. هدف اصلی بروکر با این اپیزود چیز دیگری است. با اینکه اپیزود از ساختار روایی «کریسمس سفید» پیروی می کند و با اینکه مثل آن اپیزود در یک محیط بسته ی مرموز با دو نفر همراه می شویم و با سه داستان گوناگون کوتاه طرفیم که همه به سرانجامی که به هم مربوط هستند منجر می شوند، اما «موزه سیاه» در عمل حس و حال متفاوتی نسبت به «کریسمس سفید» دارد و برخلاف آن اپیزود که در زمینه ی معرفی تکنولوژی های عجیب و غریب و بلایی که سر کاراکترها می آورد در بین اپیزودهای معمول «آینه سیاه» قرار می گیرد، «موزه سیاه» به اتمسفر و ساختار روایی متفاوتی دست پیدا می کند. یعنی چه؟ برای شروع باید بگویم «موزه سیاه» فقط فینال فصل چهارم نیست، بلکه حس و حال یک سرانجام نهایی در جای جایش احساس می شود. انگار با اپیزودی طرفیم که قرار است هرچیزی را که تاکنون از این سریال دیده ایم جمع بندی کند. اپیزودی که حاوی یک جور حس خداحافظی برای همیشه است. اپیزودی که حس غمناکی توام با پیروزی در آن موج می زند. به عبارت دیگر «موزه سیاه» مثل این می ماند که انگار با فینال سریال مواجه ایم. انگار چارلی بروکر به طور غیررسمی دارد سریالش را به اتمام می رساند. «موزه سیاه» اگرچه به طور رسمی اپیزود نهایی سریال نیست، اما طوری است که اگر سریال همین لحظه به پایان رسیده اعلام شود می توانیم آن را به عنوان فینال مناسبی بر کل سریال قبول کنیم. در نتیجه با اینکه شاید در نگاه اول به نظر برسد که دوباره با یکی دیگر از اپیزودهای تیپیکال سریال طرفیم که شامل تمام عناصر آشنای آن می شود، اما اولین چیزی که باید درباره ی «موزه سیاه» بدانید این است که باید در طول تماشای آن، عینک دیگری به چشم بزنید. شاید تماشای اپیزودهای سریال خارج از تاریخ عرضه شان اهمیتی نداشته باشد، اما «موزه سیاه» یکی از اندک اپیزودهای سریال است که باید در زمان مشخصی تماشا شود. تماشای «موزه سیاه» به عنوان قسمت اول هیچ معنایی ندارند. «موزه سیاه» را باید حتما به عنوان آخرین اپیزود سریال تماشا کرد. اگر «سرود ملی» شروع فوق العاده ای بر سریال بود، «موزه سیاه» یک جمع بندی فوق العاده بر سریال محسوب می شود.

شباهت اسم موزه سیاه به «آینه سیاه» و قدم گذاشتن در گالری مرموز و شومی در وسط ناکجاآباد که منزگاه تکنولوژی ها و عتیقه ها و آیتم های باقی مانده از جنایت ها و اتفاقات وحشتناک اکثر اپیزودهای قبلی است بهمان سرنخ می دهد که هدف چارلی بروکر با این اپیزود چیست. او قصد نوشتن یک اپیزود فرامتنی را داشته است. «موزه سیاه» نه درباره ی کاراکترهایش، بلکه اپیزودی درباره ی خود «آینه سیاه» است. هدف اصلی بروکر با این اپیزود این است که گذشته و تاریخ سریالش را شخم بزند و به یک نتیجه گیری کلی درباره ی تمام چیزهایی که در طول این چند سال دیده ایم برسد. از این نظر «موزه سیاه» در جایگاه منحصربه فردی قرار می گیرد. «موزه سیاه» حکم اونجرزِ دنیای تلویزیونی «آینه سیاه» را برعهده دارد. قبل از این اپیزود طرفداران سرنخ ها و مدارک بسیاری برای اثبات اینکه همه ی داستان های سریال در یک دنیای مشترک جریان دارند داشتند. هیچ وقت نمی توانستیم این موضوع را به طور قطع اثبات کنیم و همیشه این طور به نظر می رسید که سرنخ هایی که از اپیزودهای قدیمی در اپیزودهای جدید یافت می شوند به جای اثبات مشترک بودن دنیای آنها، ایستر اِگ هایی بیش نیستند. اما حالا روبه رو شدن با نشانه های باقی مانده ای از اکثر اپیزودهای قبلی در موزه سیاه ثابت می کند که شک مان درست بود. اما «موزه سیاه» فقط اپیزودی برای اثبات چیز بی ارزشی مثل وقوع همه ی اپیزودها در یک دنیا و اپیزودی که فقط نقش بهشتِ خوره های ایستر اِگ را بازی کند نیست، بلکه چارلی بروکر با این کار قصد دارد کل تاریخ سریال را زیر ذره بین ببرد تا از زاویه ی دیگری به آن بنگریم. بروکر این بار سریال خودش، ما تماشاگرانش و خودش به عنوان خالق سریال را برای موشکافی انتخاب کرده است.

اگر «سرود ملی» شروع فوق العاده ای بر سریال بود، «موزه سیاه» یک جمع بندی فوق العاده بر سریال محسوب می شود

اکثر اپیزودهای «آینه سیاه» با پایانی باز به سرانجام می رسند. اکثر آنها اگرچه با دنبال کردن یک کاراکتر آغاز می شوند، اما با رها کردن آنها در وسط عذاب شخصی یا جمعی شان به پایان می رسند. «خفه شو و برقص» با نزدیک شدن پلیس به کِنی در خیابان به اتمام می رسد. «سرود ملی» با رابطه ی از هم پاشیده ی نخست وزیر و همسرش. «منفور در کشور» با کاراگاهی در تعقیب قاتلی در کوچه پس کوچه های شهر. «یو.اس.اس کالیستر» با مردی که برای همیشه در بازی اش زندانی می شود و کلون های دیجیتالی ای که به استقبال از ماجراجویی می روند. «کریسمس سفید» با تصویری از نقطه نظر مردی که حالا تمام آدم های دنیا از چشمانش بلاک شده اند. «آینه سیاه» معمولا داستانِ کاراکترهایش را به سرانجامی نسبی می رساند، اما ادامه ی آن را به تصوراتِ خود بیننده واگذار می کند. بنابراین تماشای سریال از فاصله ی دور مثل نقشه ای ماهواره ای از جویبارهایی است که همه پس از جدا شدن از رودخانه تا جایی ادامه پیدا کرده اند و در دل جنگل ناپدید شده اند. وظیفه ی «موزه سیاه» این است که تمام این جویبارهای پراکنده را به دریاچه برگرداند و در یک جا جمع کند و درباره ی این صحبت کند که بعد از چهار فصل تماشای «آینه سیاه» باید چه احساسی داشته باشیم. تماشای این سریال فقط وسیله ای برای سرگرم شدن بوده یا حاوی معنای بیشتری می شود. اصلا آیا تاکنون برداشت درستی از این سریال داشته ایم یا هدف بروکر با این سریال را بعد از مدتی گم کرده ایم و در این مدت فقط فکر می کنیم که معنای پشتِ «آینه سیاه» را درک کرده ایم، در حالی که در حقیقت بدون اینکه متوجه شویم وارد راه اشتباهی شده ایم. شکار جدید بروکر در «موزه سیاه» خود سریالش است. شکار جدید بروکر خود ما هستیم. او با این اپیزود می خواهد میراث سریالش را موشکافی کند. می خواهد ازمان بخواهد تا از خود بپرسیم که ما برای چه این سریال را تماشا می کنیم. آیا جواب همان چیزی است که بارها درباره اش صحبت کرده ایم یا چیز دیگری که کاملا آن را نادیده گرفته بودیم. حقیقت ترسناکی که این بار به جای کاراکترهای سریال، درباره ی خودمان صدق می کند. بروکر با «موزه سیاه» می خواهد از تبدیل شدن «آینه سیاه» به یک سریال تلویزیونی سرگرم کننده ی دیگر در مرور زمان جلوگیری کرده و باری دیگر از نو بهمان یادآوری کند که در حال تماشای چه چیزی هستیم. بهمان یادآوری کند تا دوباره به جواب این سوال فکر کنیم. «موزه سیاه» خودِ «آینه سیاه» و تمام متعلقات و معنا و فلسفه اش است که در یک اپیزود خلاصه شده است. در واقع تکنولوژی مرکزی این اپیزود هیچکدام از دستگاه های عجیب و غریبی که در سه خرده پیرنگش می بینیم نیستند. تکنولوژی مرکزی این اپیزود خودِ «آینه سیاه» است. خود تلویزیون است. خود رسانه و تمام مدیوم ها و انواع داستانگویی است.

اما قبل از اینکه به این موضوع برگردیم بیایید سه خط داستانی این اپیزود را مرور کنیم. پیش از اینکه تم های جالب تر این اپیزود فاش شوند، اولین چیزی که به این اپیزود جذبم کرد ساختار روایی اش است. با یکی از آن ساختارهایی طرفیم که من اسمش را «قصه گویی دور آتش» گذاشته ام. تماشای این اپیزود مثل این است که بعد از یک روز جنگل گردی و کوهنوردی در دل طبیعت، شب فرا می رسد، کهکشان در آسمان شروع به نمایان شدن می کند، خفاش ها شروع به پرواز کردن می کنند، گرگ ها شروع به زوزه کشیدن در دوردست می کنند و نسیم سردی شروع به سیخ کردن موهای تن تان می کند. گرسنه هستید. آتش درست می کنید و کل تیم دور آتش حلقه می زنید. در حالی که نور نارنجی و سرخ آتش شعاع کوچکی را درست کرده و خاکسترهای قرمزِ چوب به آسمان پر می کشند، یک نفر شروع به قصه تعریف کردن می کند. «موزه سیاه» چنین حس لذت بخشی دارد. انگار همگی دور آتش نشسته ایم و یک نفر دارد برایمان داستان های ترسناکی از ماوراطبیعه تعریف می کند. تماشای این اپیزود مثل ورق زدنِ یک مجموعه داستان علمی -تخیلی قبل از خواب در تختخواب است. نحوه ی اجرای این نوع ساختار روایی اهمیت دارد. اگر به درستی صورت نگیرد می تواند باعث شود تا همه چیز شتاب زده و وراج و سطحی به نظر برسد، اما اگر به درستی صورت بگیرد که در اینجا این اتفاق می افتد، به همان حس ناب تبدیل شدن به یک قصه گوی حرفه ای که حرف های جالب اما وحشتناکی برای گفتن دارد تبدیل می شود و این یعنی خوش به حال شنوندگانش! اینجا داشتن قصه گوی پراشتیاقی که با آب و تاب داستان هایش را تعریف می کند از اهمیت بسیاری برخوردار است و خوشبختانه «موزه سیاه» یکی از آنها را دارد. او رولو هینس (داگلاس هاجز) نام دارد. کسی که قبلا در کار فروش تکنولوژی های مربوط به مغز و اعصاب و خودآگاه بوده است و حالا به یک کلکسیونر و موزه دار تنها تبدیل شده است. هینس شیفته ی جنایت های مرتبط با تکنولوژی و اختراعات عجیب و غریبی است که داستان های وحشتناکی در پس شان وجود دارد. در طول «آینه سیاه» نسخه ی آینده نگرانه ی خیلی چیزها را دیده ایم و هینس هم یکی دیگر از آنهاست. او نسخه ی آینده نگرانه ی کلکسیونرها و گردانندگانِ کارناوال ها و سیرک های سیار عجیب الخلقه هاست. او یکی از همان سیرک دارانی است که انسان هایی که قیافه و ظاهر و فیزیک نرمالی ندارند را شکار می کند و آنها را از پشت میله برای تماشاگران به نمایش می گذارد. یکی از همان کاراگاهان ماوراطبیعه ای که زیرزمینشان را به نگهداری اجسام و وسائل جن زده اختصاص داده اند. یا مثل یکی از همان قاتل های سریالی که نشانه ای از هرکدام از قربانی هایش برداشته و حفظ می کند.

او گردهم آورنده ی تمام اتفاقات وحشتناکی است که در طول سریال دیده ایم. از دستگاه کلون سازی ای که در «یو.اس.اس. کالیستر» دیده بودیم و آب نبات قرمزش تا زنبورهای «منفور در کشور»، تبلت کنترل بچه ها از «آرک انجل»، ماسک مخصوص کارکنان پارک اجرای عدالت از «خرس سفید»، وان حمامی که پدر خانواده در «کروکدیل» در آن به قتل می رسد و خیلی چیزهای دیگر. قدم زدن در موزه ی او به تهوع آورتر و منزجرکننده تر شدن اتمسفر سریال منجر شد. حداقل برای من این طور بود. نمی دانم دقیقا چرا، اما تماشای تمام این آیتم ها در یک جا که داستانشان را می دانیم این موزه را از یک لوکیشن مورمورکننده ی معمولی، به مکان زنده ای تبدیل کرده که انگار نفس می کشد. انگار می توان صدای جیغ و فریاد و زجه و زاری و دردی که هرکدام از این تکنولوژی ها و ابزارها و وسائل در خود ذخیره کرده اند را شنید. گردهمایی تمام آنها در یک نقطه از ظرفیت یک اپیزود خارج است. هرکدام از آنها زنده کننده ی خاطرات عجیب و ترسناکی هستند که جمع آوری آنها در یک مکان منجر به هجوم خاطرات پرتعدادی به مغز می شود که مغز توانایی پردازش و کنترل همه ی آنها به طور همزمان را ندارد. این در حالی است که «موزه سیاه» جلوه ی واقع گرایانه تری به تمام آنها می دهد. با اینکه در «موزه سیاه» نیز کماکان در حال تماشای یک داستان خیالی هستیم، اما گردهمایی این ابزارها در یک نقطه برای دیدن مردم از آنها و بازگویی داستانشان توسط مسئول موزه، حالتِ واقعی تری به آنها می بخشد. انگار این اپیزود می خواهد بگوید آره، تمام چیزهایی که تاکنون در طول سریال دیده بودید واقعیت دارند. این هم مدرکش: موزه ای که براساس آنها ساخته شده است. از این لحاظ باید بگویم «موزه سیاه» یکی از بهترین و غوطه ورکننده ترین اتمسفرهای سریال در بین تمام اپیزودهایش را دارد. پس موزه نقشش را به عنوان آن سیرک عجیب الخلقه ها یا آن جنگل مخوف به بهترین شکل ممکن انجام می دهد. موزه انرژی شیطانی هتل اورلوک را از خود ساتع می کند. انگار به محض عبور از در ورودی اش قدم به بُعد دیگری گذاشته ایم که نیروهای شیطانی در آن حکمرانی می کنند. حتی قدم زدن در آن هم اعصاب می خواهد، چه برسد به اینکه در آنجا به داستان هایی که به خون و زجر آدم ها منجر می شوند هم گوش بسپاریم.

کسی که ما را در این موزه گردی همراهی می کند دختر جوانی به اسم نیش (لیتیتیا رایت) است. تنها بازدیدکننده ی موزه که هینس با قصه گویی ملودراماتیک و با آب و تابش سعی می کند مشتری اش را تحت تاثیر قرار بدهد. اگرچه هینس در ابتدا فقط یک شیفته ی معمولی جنایت های واقعی به نظر می رسد، اما در خلال قصه گویی هایش به مرور متوجه می شویم که در واقع با چه جور آدمی سروکار داریم. رولو هینس بیشتر از اینکه شیفته ی چاقوی خون آلود یک قاتل باشد، همان کسی که است چاقو را در دست قاتل می گذارد و کنار می ایستد و زجر و دردهای ایجاد شده را مثل مواد مخدر مصرف می کند و چاقوی خون آلود به جا مانده را برداشته و به موزه می آورد. قصه ی اول هینس حول و حوش یک تور موی الکتریکی و یک دستگاه ایمپلنت می چرخد. ماجرا از این قرار است که با جاگذاری ایمپلنت درون سر یک نفر، فرد می تواند احساسات فیزیکی فرد دیگری که تور الکتریکی روی سرش قرار دارد را احساس کند. هینس به عنوان فروشنده ی این اختراع دکتری به اسم داسون را متقاعد می کند تا این ایمپلنت را درون سرش جاگذاری کند و دکتر بلافاصله به لطف توانایی فرابشری اش در حس کردن درد واقعی بیماران و تشخیص دقیق و سریع مشکلشان حسابی در کارش پیشرفت می کند. اما نیش هم مثل ما می داند که معمولا فرو کردن یک تکه دستگاه الکترونیکی در پشت گوش تا اعماق مغز برای حس کردن درد و رنج های بیماران قرار نیست به خوبی و خوشی تمام شود. همین طور هم می شود. هینس تعریف می کند که از جایی به بعد دکتر قصه طوری به تجربه ی درد و عذاب فیزیکی معتاد می شود که از وصل شدن به بیمارانش نه برای تشخیص مشکل آنها، بلکه برای ارضای روحی و روانی خودش استفاده می کند.

شکار جدید بروکر در «موزه سیاه» خود سریالش است. شکار جدید بروکر خود ما هستیم. او با این اپیزود می خواهد میراث سریالش را موشکافی کند

دکتر داسون به سادیستم دیوانه ای تبدیل می شود که یواش یواش خیلی زود کنترلش را از دست می دهد و به کسی تغییر شکل می دهد که تنها چیزی که می تواند او را روی پا نگه دارد فکر کردن به درد، تجربه ی درد یا انتظار کشیدن برای احساس درد است. از اینجا به بعد ماجرا به داستان ریشه ای یک قاتل سریالی تبدیل می شود. انگار در حال تماشای پیش درآمد کوتاهی برای فیلمی با محوریت قاتلی سریالی که برای سیراب کردن عطش عجیبش، آدمکشی می کند هستیم. داستان خیلی زود به سرانجام هولناکی منجر می شود. تماشای دکتر که جلوی آینه ی دستشویی با ابزار جراحی به جان بدنش افتاده است فروپاشی روانی این مرد را به نهایت می رساند و درست در حالی که فکر نمی کنید قضیه از این بدتر شود، او را نشسته روی سینه ی بی خانمانی در کوچه پس کوچه های تاریک و خالی شهر می بینیم که مته ی یک دریلِ برقی را در صورت بی خانمانِ بیچاره فرو می کند و از دردی که احساس می کند ابراز رضایت می کند. صحنه ای که فکر کنم بعد از دیدار نخست وزیر و خوک در «سرود ملی» و غافلگیری نهایی «خرس سفید»، سومین باری باشد که در طول تماشای این سریال به معنای واقعی کلمه احساس کردم که مغزم برای تحمل یک ثانیه بیشتر از آن جواب نمی دهد. احساس کردم یک ساعت برعکس از سقف آویزان شده ام و تمام دل و روده هایم در هم گره خورده است. حالا این واکنش را با بی واکنشی ام در طول پرده ی آخر «کروکدیل» مقایسه کنید. با اینکه عمل خشونت بار در «کروکدیل» خیلی مریض تر است، اما یک درصد چیزی که در جریان قصه ی جنون دکتر احساس کردم را آنجا احساس نکردم. چون اگر قتل های میا در آن اپیزود بی منطق بود، اینجا قشنگ می توانیم لحظه ی لحظه ی سقوط روانی دکتر که دست خودش نیست و لحظه ی ترک خوردن مغزش بر اثر فشاری که روی آن احساس می کند را ببینیم. نتیجه این است که سرانجام غیرقابل اجتنابش، به طرز غیرقابل فراموشی شوکه کننده می شود.

قصه ی دوم حول و حوش یک عروسک میمون می چرخد. اما قبل از اینکه به عروسک برسیم، با زن و شوهری به اسم جک و کری همراه می شویم که یکی در حالت کما روی تخت در خواب فرو رفته و دیگری بالای سرش به امید روزی است که همسرش چشم باز کند. هینس تکنولوژی ای را به مرد پیشنهاد می کند که از طریق آن می توانند ذهن زن را به داخل ذهن مرد منتقل کرده و این طوری هم مرد می تواند دوباره صدای زنش را بشنود و هم زن می تواند دوباره دنیا را از طریق چشمان مرد ببیند. البته که داشتن یک صدای دیگر در ذهن مان نمی تواند سرانجام خوبی داشته باشد و همین طور هم می شود. عدم کنترل زن بر دنیای اطرافش و از بین رفتن زندگی شخصی مرد، همچون بنزینی در شرف اشتعال عمل می کند. در نتیجه کار به انتقالِ ذهن زن به یک عروسک میمون کشیده می شود. خط داستانی دوم در زمینه ی پرداخت به ذهن های خودآگاه که عذاب زیادی را تحمل می کنند جدید نیست. قبلا نمونه اش را در اپیزودهایی مثل «کریسمس سفید» و «یو.اس.اس کالیستر» دیده ایم، اما با این حال این داستان در عین قابل پیش بینی بودن، از ضربه ی دراماتیک قدرتمندی بهره می برد. جمله ی «میمون یه بقل می خواد» از سادگی و وحشتِ نابی بهره می برد که «آینه سیاه» را در خالص ترین شکل ممکنش به تصویر می کشد. خبری از گجت کاملا جدیدی یا اختراع تکنولوژیک دگرگو ن کننده ای نیست، فقط یک جمله ی چهار کلمه ای و یک عروسک معمولی که شاید در بچگی یکی شبیه به آن را داشته ایم. بروکر طوری از این دو به عنوان مواد اولیه ی ساخت یک کابوس استفاده می کند که احتمالا از این به بعد هروقت چشمم به یک عروسک میمون بیافتد یا کلمه ی «بقل» را به زبان بیاورم، یاد این داستان خواهم افتاد. نتیجه افزودن لایه ی دیگری از کابوس به «کریسمس سفید» از طریق تمرکز روی یک خانواده و یک نفر است که قبل از این فکر نمی کردم امکان پذیر باشد.

کانسپت های «فردی در عذاب» و «ذهنی خارج از بدن» در قصه ی سوم رولو هینس به هم می پیوندند. داستان مردی به اسم کلیتون لی. مردی محکوم به اعدام به جرم قتل که البته معلوم نیست این کار را کرده است یا نه. هینس موفق می شود تا خانواده ی کلیتون را راضی کند تا ذهنش را پس از اعدام به او بفروشند. سپش هینس، کلیتون را در قالب یک هولوگرام در موزه اش زندانی می کند و این قابلیت را به بازدیدکنندگان از موزه می دهد تا به دست خودشان اهرم صندلی الکتریکی را بشکند و به عذاب کشیدن دوباره و دوباره ی این مرد تا سر حد مرگ بیاستند. از آن بدتر این است که موزه به بازدیدکنندگان بعد از هر بار کشیدن اهرم، جاکلیدی ای هدیه می دهد که شامل تیکه ای از ذهنِ کلیتون است که تا ابد در حال عذاب کشیدن و فریاد زدن است. در این نقطه رولو هینس به عنوان تبهکار اصلی تمام این ماجراها معرفی می شود. اگرچه ساختار داستانگویی «موزه سیاه» در راستای «آینه سیاه» است، اما در زمینه ی معرفی تبهکار در تضاد با روند معمول سریال قرار می گیرد. «آینه سیاه» معمولا تقصیر را گردن تکنولوژی نمی اندازد. بلکه انگشتش را به سمت انسان ها و جامعه ای می گیرد که شعور و توانایی استفاده ی درست از تکنولوژی را ندارند و کم کم توسط آنها بلعیده می شوند. بعضی وقت ها مثل «تمام خاطرات تو» یکی-دو نفر بلعیده می شوند و بعضی وقت ها مثل «سقوط آزاد» یک جامعه خود را درون معده ی هیولا پیدا می کند. «آینه سیاه» معمولا می گوید کار تکنولوژی این است که به فساد و سیاهی درون انسان فرصتی برای تبلور سریع تر و گسترده تر می دهد. بنابراین سریال معمولا کسانی را مقصر می داند که یک سری شخصیت شرور و تبهکار واقعی نیستند. بلکه خود قربانی هایی هستند که چوب اشتباهات خودشان را می خورند و اگر هم تبهکاری رو می شود، مثل «۱۵ میلیون امتیاز» با تهبکاری در وسعت یک جامعه طرفیم. اما «موزه سیاه» برای اولین بار شیطان تک و تنهایی را معرفی می کند که مسبب اصلی تمام بدبختی هایی که در طول این اپیزود می بینیم است.

«موزه سیاه» برخلاف روند همیشگی «آینه سیاه» درباره ی عوضی بودن انسان ها یا خطرناک بودن تکنولوژی نیست، بلکه دربار ه ی تنفربرانگیزی خود شخص رولو هینس است. داستان درباره ی آدم های احمقی که به سوی خرید محصولات ترسناک هجوم می آورند نیست. انگار چارلی بروکر با این اپیزود تصمیم گرفته تا به گوشه ی ناگفته ی دیگری از معادله اش بپردازد. قبلا سریال از افراد معمولی تا جامعه تا دولت تا خانواده را زیر سوال بُرده بود، اما حالا نوبت آن کسانی است که این تکنولوژی ها و اختراعات توسط آنها ساخته و عرضه می شوند. بروکر از طریق کاراکتر رولو هینس می گوید که همه ی مخترعان برای رضای خدا اختراع نمی کنند، بلکه بعضی وقت ها هدف سوءاستفاده از ضعف انسان هاست. هینس کسانی را هدف قرار می دهد که در زندگی شان به بن بست خورده اند و دست به هرکاری برای بیرون آمدن از شرایط فعلی شان می زنند. از دکتری که دارد مهارتش برای تشخیص بیماری را از دست می دهد گرفته تا شوهری غمگین و خانواده ی آشفته ی مردی که قرار است به خاطر جرمی که مرتکب نشده اعدام شود. از صدای رولو هینس که بدون هیچ گونه نشانه ای از غافلگیری اتفاقات بد هرکدام از این داستان ها را تعریف می کند می توان فهمید که او در هنگام فروختن هرکدام از این تکنولوژی ها، هشدارهای لازم را نداده و می دانسته که مشتریان دیر یا زود به مشکل برخواهند خورد.

خبر خوب این است که عموم به فعالیت های هینس واکنش نشان می دهند و با اینکه موفق نمی شوند او را به عدالت برسانند، اما حداقل او از شرکت اخراج می شود و کارش به موزه داری کشیده می شود و حتی بعد از مدتی مشتریان موزه هم به طرز قابل توجه ای کاهش پیدا می کنند و موزه ای که هرروز میزبان ده ها بازدیدکننده بود، به موزه ی متروکه ای وسط بیابان تبدیل می شود که هر از گاهی به جولانگاه آدم های پست فطرتی مثل خود هینس سقوط می کند. شاید هینس به عنوان یک مخترع دست به اعمال شنیعی زده باشد، اما حداقل بروکر می گوید که بعضی وقت ها انسان ها متوجه آن شده و بازارش را کساد می کنند. درست برخلاف داستان های معمول سریال که جامعه مثل گوسفند به دنباله روی اختراع ترسناکی از یک مخترع ناشناس تبدیل می شوند، در اینجا بروکر از امید و اعتمادش به جامعه پرده برمی دارد. چیزی که با توجه به استانداردهای «آینه سیاه» اتفاق خوشحال کننده ای محسوب می شود. احتمالا اگر در اپیزود دیگری با رولو هینس روبه رو می شدیم، او در پایان به ثروتمندترین مخترع و مدیرعامل دنیا تبدیل می شد و شروع به تدریس و سخنرانی در باب سادومازوخیسم در دانشگاه ها و کنفرانس ها می کرد، اما خبر خوب این است که جامعه ای هوشیار به او اجازه نداده که از ضعف هایشان سوءاستفاده کنند و اکثریت او را تنها گذاشته اند.

چارلی بروکر از طریق این اپیزود می خواهد جلوی سریالش را از تبدیل شدن به وسیله ای برای نابودی انسانیت تماشاگرانش و عادی شدن خشونت برای آنها بگیرد

اما حالا که هر سه داستان را مرور کردیم بیایید به موضوع اصلی این اپیزود که در ابتدای متن بهش اشاره کردم برگردیم: اینکه «موزه سیاه» درباره ی خود «آینه سیاه» است. این حرف دقیقا یعنی چه؟ با اپیزودی طرفیم که اسمش نه تنها شباهت فراوانی به اسم خود سریال دارد، بلکه سرشار از آیتم هایی از اپیزودهای گذشته ی سریال است. برخلاف همیشه، با سه داستان کوتاه مواجه ایم که فرمت خود سریال را به یاد می آورد. «موزه سیاه» یک اپیزود آنتالوژی در یک سریال آنتالوژی است. اپیزود دنبال کننده ی دختری به اسم نیش است که به داستان هایی که توسط رولو هینس به عنوان قصه گو روایت می شود گوش فرا می دهد. نیش حکم ما مخاطبان سریال را دارد که به تماشای داستان های وحشتناک چارلی بروکر (رولو هینس) می نشینیم. مخاطبانی که درست مثل نیش فقط شونده ی داستان هایی هستند که اتفاق افتاده اند و نقشی در آنها ندارند و چارلی بروکر هم درست مثل رولو هینس حکم قصه گویی را دارد که یک جورهایی مخترع تکنولوژی ها و مسبب بلاهایی که سر کاراکترهای داستان هایش می آید است. وقتی می گویم بروکر با «موزه سیاه» مخطبان سریالش را به عنوان شکار جدیدش انتخاب کرده منظورم همین است. تا قبل از این اپیزود ما خودمان را به عنوان آدم خوبه می دیدیم. کسانی که سعی می کنیم تا یک دیوار بزرگ بین خودمان و آدم های وحشتناکی که در سریال می بینیم بکشیم. این در حالی است که خود بروکر هم خودش را به عنوان پیامبر دانایی در عصر تکنولوژی معرفی کرده که با حکایت هایش ما را به راه راست هدایت می کند. اما بروکر در این اپیزود سعی می کند تا این توهم را در هم بشکند. او با «موزه سیاه» می خواهد بگوید دقیق تر نگاه کنید. می خواهد بگوید اگر من پیامبری که در ظاهر به نظر می رسم نباشم و در واقع شیادی از تیر و طایفه ی رولو هینس باشم چه. اگر شما مخاطبان، همان بازدیدگنندگان سادیسمی موزه سیاه باشید چه. اگر من شیطانی باشم که تاکنون شما را با حکایت های ظاهرا پندآموزم گول زده باشیم چه و اگر شما در واقع معتادهای مفنگی درد و رنجی باشید که برای سیراب کردن عطش تماشای درد و رنج بقیه به تماشای این سریال می نشینید چه.

به خاطر همین است که در ابتدای متن گفتم باید برخلاف همیشه، به تکنولوژی های این اپیزود نه به عنوان یک سری تکنولوژی، بلکه به عنوان استعاره نگاه کرد. چون شاید آنها در قالب تکنولوژی، چیزهای کاملا جدیدی نباشند، اما بهره گیری استعاره ای بروکر از آنها خلاقانه است. دکتر داسون از طریق تکنولوژی ایمپلتش می تواند احساسات بیمارانش را بدون درگیری های فیزیکی حس کند. دستگاهی که ذهن کری را به داخل مغز شوهرش منتقل می کند او را قادر می سازد تا تمام چیزهایی که شوهرش می بیند و احساس می کند را ببیند و احساس کند. در نهایت دیوار شیشه ای باریکی که هولوگرام کلیتون را از بازدیدکنندگان موزه جدا می کند حکم همان دیوار شیشه ای تلویزیون را دارد که بین کاراکترهای خیالی و مخاطبانی که داستانشان را دنبال می کنند فاصله می اندازد. برای شروع بگذارید از دکتر داسون شروع کنیم. ایمپلنتِ داخل سر داسون به تمثیلی از نحوه ی ساز و کار خود تلویزیون تبدیل می شود. توانایی داسون برای تجربه کردنِ احساسات بیمارانش بدون عواقب فیزیکی دقیقا همان اتفاقی است که برای مخاطبان فیلم و سریال می افتد. تلویزیون حکم همان ایمپلنتی را دارد که بهمان اجازه می دهد روانشناسی و احساسات و درگیری ها و نگرانی ها و ترس ها و آرزوهای کاراکترهای یک سریال را درک کنیم و بهفهمیم چه مرگشان است و اگرچه با وقوع اتفاقات بد و خوب برای آنها ناراحت و خوشحال می شویم، اما در نهایت داستانشان را در بهترین حالت فقط با جریحه دار شدن احساسات مان و نه چیز بیشتری به اتمام می رسانیم. از سوی دیگر داستانِ جک و کری به جنبه ی دیگری از تلویزیون اشاره می کند. جنبه ای که مخاطبان یک سریال را به فضول تبدیل می کند. فضول هایی که ما را به کسانی که یواشکی زندگی کاراکترهای داستان را دنبال می کنیم تبدیل می کند. نهایتا داستان کلیتون هم به نحوه ی تغذیه ی خشونت توسط مردم به وسیله ی رسانه ها اشاره می کند. همان طور که بازدیدگنندگان سادیسمی موزه از کشیدن اهرم و تماشای زجر کشیدنِ هولوگرام کلیتون لذت می برند، این سوال مطرح می شود که آیا ما مخاطبان سریال هم به این دلیل «آینه سیاه» را دوست داریم چون بهمان اجازه می دهد تا با تماشای زجر و بدبختی بقیه، تمایلات سادیسمی مان را برطرف کنیم؟ همان طور که زجر دادن هولوگرام کلیتون خلاف قانون نیست و همه کارشان را با این بهانه که او فقط یک هولوگرام است توجیه می کنند، تلویزیون هم این فرصت را بهمان می دهد تا بدون عذاب وجدان به تماشای خشونت بنشینیم.

چارلی بروکر از این طریق مخاطبان سریال را به طور دسته جمعی زیر سوال می برد. مثلا به قصه ی جنونِ دکتر داسون نگاه کنید. سریال از طریق فروپاشی روانی داسون، جنبه ی خشونت آمیزِ خودش را نقد می کند و درباره ی آن به تماشاگرانش هشدار می دهد. داسون حکم ما تماشاگران سریال را دارد. کسانی که اگرچه با نیت خوبی تماشای سریال را شروع می کنیم (مثل داسون که ایمپلت را با نیت خوب کمک به بیمارانش قبول می کند)، اما ممکن است بدون اینکه متوجه شویم به طرز ناخواسته ای به معتادهای درد و رنج تبدیل شویم. کسانی که «آینه سیاه» را فقط به منظور ارضا شدن از طریق تماشای اتفاقات وحشتناک و دردناکی که برای کاراکترهایش می افتند تماشا می کنیم. بروکر از این طریق به تماشاگران هشدار می دهد که ممکن است بعد از مدتی پوستتان در مقابل خشونت کلفت شود. اینجاست که چیزی که در ابتدا برایتان حال به هم زن و اعصاب خردکن به نظر می رسید، ممکن است به مرور زمان عادی شود. وقتی خشونت عادی شود، دیگر واویلا! این طوری هدف خود سریال لگدمال می شود. بروکر بعد از چهار فصل با این اپیزود می خواهد به یادمان بیاورد که حواس مان باشد در تماشای «آینه سیاه» به یک دکتر داسون تبدیل نشویم. می خواهد یادمان بیاورد که نگذاریم خشونت برایمان عادی شود. می خواهد هشدار بدهد که یک وقت کارمان مثل دکتر داسون به جایی کشیده نشود که هرچه درد بیشتری احساس کردیم، لذت بیشتری ببریم. بالاخره داریم درباره ی سریالی حرف می زنیم که با ماجرای بین نخست وزیر و خوک آغاز شد. سریال از اپیزود افتتاحیه با استانداردهای بالایی آغاز به کار کرد. برای اینکه نویسنده بتواند شوکه کنندگی سریالش را در طولانی مدت حفظ کند مجبور است به چیزهای بدتری فکر کند. در نتیجه با اپیزودهایی مثل «خرس سفید» روبه رو می شویم که به شکنجه ی بی انتهای یک زن منجر می شود. اپیزودهایی مثل «خفه شو و برقص» که در پایان فاش می کند قهرمانی که داشتیم برای موفقیتش هورا می کشیدیم در کار تماشا کردن به عکس های بچه ها بوده است. اپیزودهایی مثل «کروکدیل» که یک آدم عادی کارش به قتل یک بچه ی یک ساله کشیده می شود. شاید در ابتدا خشونت بی پرده ی سریال حال مان را بد کرده باشد، اما طبیعتا به مرور زمان به آن عادت می کنیم. چارلی بروکر از طریق این اپیزود می خواهد جلوی سریالش را از تبدیل شدن به وسیله ای برای نابودی انسانیت تماشاگرانش و عادی شدن خشونت برای آنها بگیرد. نمی خواهد بگذارید تا سریالش به یکی از تکنولوژی های تخریبگری که خودش به آنها می پردازد تبدیل شود. نمی خواهد به یکی از مخترعان بی مسئولیتِ داستان هایش تبدیل شود که محصولاتشان را بدون نظارت رها می کنند.

چارلی بروکر از طریقِ عدالت خواهی نیش در پایان اپیز ود می خواهد بگوید همدلی و همدردی خشک و خالی کافی نیست

بروکر برای این کار حتی به خودش هم رحم نمی کند. او خودش را به رولو هینس تشبیه می کند تا از این طریق بگوید شاید من آن کسی که تاکنون فکر می کردید نیستم. شاید من دیوانه ای مثل هینس هستم که از نقاط ضعف شما سوءاستفاده می کند. می خواهد بگوید برای پیدا کردن حقیقت هیچ چیزی را دست کم نگیرید و از زیر سوال بردن هیچ چیزی کوتاه نیایید. حتی رفیق تان چارلی بروکر که حرف دل تان را می زند و حتی خودتان که از هرکسی بهتان نزدیک تر است. یکی دیگر از چیزهایی که ممکن است در طولانی مدت عادی شود هدفی است که چارلی بروکر از ساخت این سریال دارد. هدف بروکر از ساخت این سریال این نیست که بعد از هرکدام از آنها زانوی غم بقل گرفته و به سرانجام بدی که انتظار تمامی مان را می کشد و کاری از ما برای توقف آن برنمی آید فکر کنیم، بلکه می خواهد تا همچون یک زلزله ی ۱۲ ریشتری تکان مان بدهد و ما را به مجبور به عمل کردن کند. شاید زانوی غم بقل گرفتن آسان ترین و طبیعی ترین کار بعد از اکثر اپیزودهای سریال به نظر می رسد، اما هدفِ موردنظر سازنده نیست. اما حقیقت این است که بروکر می داند که این هدف در طولانی مدت ممکن است به فراموشی سپرده شود. می داند همان طور که پوست تماشاگران می تواند در مقابل بدترین صحنه های خشن کلفت شود، هدفش هم می تواند این وسط گم شود. مسئله این است که هدف بروکر از ساخت این سریال سرگرمی نیست. هدفش این نیست که از بلایی که سر کاراکترهایش می آید لذت ببریم و برویم سراغ اپیزود بعد. هدفش این است که برای جلوگیری از عدم وقوع وحشت های سریال در دنیای واقعی دست به عمل بزنیم. نیش در این اپیزود حکم مخاطب ایده آلِ چارلی بروکر را دارد. نیش به عنوان یک بازدیدکنند ه ی معمولی از موزه اپیزود را آغاز می کند، اما به همان شکل آن را تمام نمی کند. شاید اگر نیش قرار بود نماینده ی واقعی تماشاگران سریال باشد، بعد از شنیدن داستان های هینس خداحافظی می کرد، با او دست می داد، از موزه بیرون می آمد، سوار ماشینش می شد و بعد از کمی فکر کردن به چیزهای عجیب و غریبی که شنیده بود به سر خانه و زندگی اش بازمی گشت. اما نیش نه نماینده ی واقعی ما، بلکه نماینده ی ایده آل ماست. پس معلوم می شود او در واقع دختر کلیون، هولوگرام زندانی هینس است. نیش، هینس را مسموم کرده و می کشد، هولوگرام پدرش را با نابود کردن آن از زندگی عذاب آورش راحت می کند، موزه و تمام متعلقاتش را آتش می زند و به سوی آینده به سوی افق حرکت می کند.

چارلی بروکر از طریقِ عدالت خواهی نیش در پایان اپیز ود می خواهد بگوید همدلی و همدردی خشک و خالی کافی نیست. یکی از مهارت های «آینه سیاه» توانایی اش در قابل درک کردنِ بدترین کاراکترهایش است. از «خرس سفید» گرفته تا «کریسمس سفید». «آینه سیاه» در بهترین حالت کاری می کند تا حتی با قاتل ها هم ارتباط برقرار کنیم و درد و رنجشان را لمس کنیم. اما «موزه سیاه» می گوید همدردی خشک و خالی کفایت نمی کند. همدردی در صورتی اهمیت دارد که به انگیزه ای برای عمل کردن و ایجاد تغییر منجر شود. نیش این کار را می کند، ولی ما چطور؟ در پایان «موزه سیاه» ما را در موقعیت دوگانه ای قرار می دهد. نیش به عنوان نماینده ی مخاطبان، رولو هینس (چارلی بروکر) را می کشد و موزه سیاه (سریال) را آتش زده و نابود می کند. همه چیز طوری به پایان می رسد که انگار دیگر سریالی در کار نخواهد بود. ما می مانیم و آیند ه ای که باید ببینیم براساس تجربه ای که از این سریال به دست آوردیم چگونه رقم خواهد خورد. احتمالا فصل چهارم، فصل نهایی سریال نیست. احتمالا همگی مشتاق ساخته شدن فصل های بعدی هم هستیم. بنابراین با توجه به اتفاقات این اپیزود این سوال مطرح می شود که دقیقا چرا دوست داریم فصل های بعدی ساخته شوند؟ آیا مثل دکتر داسون منتظر تجربه ی درد و رنج های بیشتری هستیم که اعتیادمان را برطرف کنند و مثل بازدیدکنندگانی که از اعدام کلیتون لذت می بردند منتظر هستیم تا از طریق این سریال تمایلات سادیسمی مان را جواب بدهیم یا نه، دوست داریم سریال برگردد تا به ما انگیزه ای برای ایجاد تغییر در جامعه و دنیا و خودمان بدهد؟ آیا می خواهیم سریال به عنوان یک سرگرمی پاپ کورنی برگردد یا سریالی تاثیرگذار که دنیایمان را به وسیله ی ما متحول کند؟ اگر به «آینه سیاه» به عنوان سرگرمی نگاه کنید مشکلی نیست. فقط باید بدانید که در این صورت فرقی با بازدیدکنندگان موزه سیاه نداریم و از این به بعد نمی توانیم انگشت اتهاممان را به سوی بدکارانش بگیریم و اگر به «آینه سیاه» به عنوان چیزی غیر از سرگرمی نگاه می کنید نیز تماشای فصل های بعدی به معنی قبول کردن مسئولیت های سنگینی است. دوباره از خودتان بپرسید: «آینه سیاه» چه معنایی برایتان دارد؟

   #تلویزیون #خانواده #عدالت #هشدار #دیوار #گردهمایی #حکایت #تغذیه #تبلت #نقشه