تاریخ دریافت خبر:
با تاریخ تا دل تاریخمجموعه آثار خاطرات و روزنوشت های آیت الله هاشمی رفسنجانی میراث گرانقدر او برای پژوهشگران تاریخ معاصر و از منابع مهم تدوین و تالیف چگونگی وقوع انقلاب اسلامی، استقرار جمهوری اسلامی ایران و سرگذشت جنگ و دفاع مقدس و نیز روایتگر ماجراهای پرفراز و فرود و سرشار از امید و غم سال های پرمشغله نویسنده خاطرات در مناصب عالی نظام جمهوری اسلامی است

«روایت آیت الله» مجموعه مقالاتی است به قلم شماری از دولتمردان و سیاستمداران دولت های «سازندگی و اصلاحات و تدبیر و امید» و نیز دربردارنده نوشته هایی است از بعضی استادان و روشنفکران صاحب نام و پژوهشگران تاریخ معاصر ایران که به مناسبت برگزاری نخستین کنگره بزرگداشت آیت الله هاشمی رفسنجانی، (تهران، سه شنبه 19 دی ماه 1396، سالن اجلاس سران) و به کوشش یاسر هاشمی فراهم آمده و روایتگر جنبه های سیاسی و فرهنگی و اجتماعی و مذهبی آیت الله هاشمی رفسنجانی است. «روایت آیت الله» به سرمایه دفتر نشر معارف انقلاب منتشرشده است. «با تاریخ تا دل تاریخ» یکی از مقالات این مجموعه است. از آنجا که شمارگان این کتاب اندک است، نظر به محتوای درخور این مقاله، علیرغم رویه مرسوم الف کتاب در کوتاه بودن مقالات ترجیح دادیم که این مقاله بدون کوتاه سازی منتشر شود.

اکبر هاشمی بهرمانی، نامبردار به «هاشمی رفسنجانی» (روستای نوق از توابع رفسنجان، 3 شهریور 1313- تهران، 19 دی 1395) از شخصیت های سیاسی و مذهبی بسیار صاحب نام و تاثیرگذار در دوران جمهوری اسلامی ایران و از سیاستمداران و دولتمردان پرُهوش و بانبوغ و بحث انگیز تاریخ معاصر ایران است. در طی عمر نسبتا بلند و پرُفراز خود، هم در زمره مبارزان پیش از انقلاب جای می گیرد و هم در صفوف آغازینِ صاحب منصبان پرُاقتدار و قدرتمند دوران پس از انقلاب به جلوه درمی آید. آیت الله اکبر هاشمی رفسنجانی همچنین از زمره معدود مبارزان در کسوت روحانیِ خواستار سرنگونی رژیم پهلوی و تحقق استقرار حکومت و جمهوری اسلامی بود که به آمال خود رسید و در قوام یافتن آنچه در آرزویش بود تاثیری مهم داشت. او زمام اصلی ترین ارکان قدرت را در دوران جمهوری اسلامی تا روزی که زیست در کف با اقتدار خود داشت و از صحنه سیاست و قدرت هم تا لحظه ای که زنده بود کنار نرفت و منزوی نشد: محرم و معتمد بنیان گذار جمهوری اسلامی، وزیر کشور، رئیس مجلس شورای اسلامی، جانشین فرماندهی کل قوا، رئیس جمهور، عضو مجلس خبرگان رهبری، رئیس هیئت امنای دانشگاه آزاد اسلامی، و رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام بود.(۱) قضاوت متقن در خصوص تصمیم گیریٰ های او در جایگاه مناصبی که داشت ونیز بررسی تاثیرگذاری شخصیت و ارزیابی منصفانه و نهایی کارنامه سیاسی او مستلزم «صبر و حوصله» بیشتر تاریخ است.

روحانیِ تاریخ پژوه

سال ها پیش در مقاله ای به نقلِ یکی از محققان صاحب نام تاریخ معاصر ایران نوشتم: «از زمانی که بیهقی می خواست داد این تاریخ بدهد تا روزگاری که هوشنگ گلشیری سوگی بر زمین سترون می نوشت و از روزی که شیخ فریدالدین عطار نیشابوری شرح حال اولیاء تصوف بازمی گفت تا دورانی که دکتر غلامحسین صدیقی شرحی بر آرای ارسطو می نگاشت، انگار همواره محور و مَفصَل مهم ترین مباحث فرهنگی جامعه ما، گاه به تصریح و گاه به تاکید، زمانی به تلویح و زمانی به تقریب، همین مسئله تجدد بود. تجدد را هم می توان سلسله به هم پیوسته ای از تحولات اقتصادی، فرهنگی، مذهبی، زیبایی شناختی، معماری، اخلاقی، شناخت شناسی دانست که مایه مشترک همه این تحولات، فردگرایی است. یکی از نشانه های بسیار مهم پختگی و قوام تازه یاب بحث تجدد در ایران را هم در این واقعیت می توان سراغ گرفت که شکل اساسی تبادل افکار و نتایج تحقیقات اهل خبرت تحولی مهم یافته و از کتاب نویسی و کلی گویی به مقاله نویسی و نکته یابی جزئیات بدل شده است.»(۲) در همان مقاله نیز متذکرشدم: «آنچه در تعبیر این محقق در تبیین مقوله تجدد جلب توجه می کند مسئله «فردگرایی» و «نکته یابی جزئیات» است؛ یعنی دو مقوله ای که به ناگزیر در نوع ادبی «خودنگاشت نگاری و سفرنامه نویسی» هم مجال ظهور می یابد؛ بنابراین بی تردید باید شرح حال نگاری و سفرنامه نویسی را هم از مظاهر عصر تجدد دانست و کسی هم که به مقوله فردگرایی یا «تامل در خویشتن خویش» توجه و نکته ها و جزئیات روزهای رفته را حکایت می کند بی شک انسان متجدد عصر ماست...»(۳) از این نظر باید گفت آیت الله هاشمی رفسنجانی نیز، به استناد مجموعه «خاطره نویسی و روزنوشت هایی» که از خود به یادگار گذاشته است «انسانی متجدد» در روزگار ماست. این ویژگی «تجددگرایی» شخصیت او از این نظر، البته زمانی بسیار پررنگ تر و حائز اهمیت بیشتر می شود که به یاد آوریم او در حوزه های علوم دینی تحصیل کرده و در کسوت روحانیت بوده است. اصولاً در حوزه های علوم دینی و اسلامی توجه به مقوله «تاریخ»، آن هم از نوع شرح حال نویسی و خاطره نگاری، بسیار کم سابقه بوده است. توجه و اعتنا و تمایلی که طلاب علوم دینی و علمای اعلام و آیات عظام به مباحثی چون تفسیر و اصول فقه و کلام و فلسفه کرده اند در مقایسه با توجهی که به علم «تاریخ» در محیط های حوزوی شده بسیار چشمگیرتر است. حتی بنا به روایتی بعضی از علمای بزرگ دوران قاجار، ازجمله حاج ملاعلی کنی (1220- 1306 ق) از اجله فقهای اصولی و رجالی عصر ناصری، تدریس تاریخ را در حوزه علوم اسلامی نوعی اختلال در اقتدار مقام عظمای روحانیت و زمینه ساز سست شدن بعضی باورهای طلاب تلقی می کردند.(۴) با نگاهی اجمالی به کتاب های «خاطرات» در تاریخ معاصر ایران که به قلم روحانیان منتشرشده است می توان به خوبی از بی رونقی «خاطره نویسی و شرح حال نگاری» در میان روحانیان مطلع شد. به این مسئله، برت فراگنر، ایران شناس نامدار معاصر اتریشی، هم به صراحت اشاره کرده است: «در میان مولفان کتب خاطرات واتوبیوگرافی هایی که قبل از سال 1906 م [1324 ق/ 1285 ش] تالیف شده اند دو شاهزاده و یک دولتمرد معروف داریم. از بین نویسندگانی که قبل از سال 1900[1318 ق/ 1278 ش] به دنیا آمده اند هشت نفرشان در دولت و دربار عهده دار مقامی عالی یا عالی ترین مقام بوده و فعالیت خود را در زمان قاجاریه آغاز کرده اند. همین طور از این عده سه روحانی یا اشخاص منسوب به روحانیت هستند و در جریانات سیاسی آخرین دهه های دوره قاجار عملا نقش داشته اند (کسروی، آقا نجفی، دولت آبادی). در میان نویسندگان جوان که شرح زندگانی های مبسوط نوشته اند به نظر می رسد که شمار ادبا بیشتر از سایر طبقات است ...»(۵) غیر از کسروی و آقا نجفی و دولت آبادی (که فراگنر «کسروی و دولت آبادی» را با تساهل و به اعتبار بخشی از زندگی آنان در زمره روحانیان شرح حال نگار و خاطره نویس ذکر کرده است) دیگر روحانی صاحب نام شرح حال نگار و خاطره نویس در دوران معاصر، که نوشته اش درخوراعتنا بوده و باید از او نام برد شیخ ابراهیم زنجانی است؛ بنابراین، حتی با در نظر گرفتن معدود روحانیانِ گمنامی که در خصوص ثبت احوالات زندگی خود دست به قلم برده اند و نیز با لحاظ کردن انگشت شمار روحانیان سرشناسی که به واسطه وقوع بعضی حوادث سیاسی بر آن شده اند تا به برخی شبهات در خاطرات خود پاسخ دهند، آیت الله هاشمی رفسنجانی اولین روحانی تاریخ پژوه (و نیز از معدود صاحب منصبان و دولتمردان) در تاریخ معاصر ایران است که در نوع «خاطره نگاری و روزنوشت» کارنامه ای بدین پربرگی دارد.(۶)

مواجهه نخستین او نیز با مقوله تاریخ و رویارویی سینه به سینه با آن، در گره خوردگی با ماجرای فلسطین و کتابی در این موضوع است؛ یعنی در تابستان و پاییز 1342 که نظر شیخ «علی اکبر هاشمی رفسنجانی» به متن عربی کتاب «القضیه الفلسطینه» نوشته اکرم زُعَیتِر(۷) جلب شد. این کتاب که متن آن را آیت الله حاج میرزاخلیل کمره ای در اختیار او گذاشت تا در تالیف مقاله ای برای انتشار در مجله مکتب تشیع از آن بهره ببرد به قلم «شیخ علی اکبر هاشمی رفسنجانی» به فارسی و با عنوان «سرگذشت فلسطین یا کارنامه سیاه استعمار» ترجمه و منتشر شد. کتاب با استقبال مواجه شد. به گونه ای که دکتر مصدق هم از آن خوشش آمده بود. «در آن وقت یک نسخه کتاب به دست دکتر مصدق که در احمدآباد در حال تبعید بود رسیده بود و او ارزش کتاب را درک کرده و نامه ای به یکی از دوستانش نوشته و ضمن تمجید از کتاب، پولی را حواله کرده بود که کتاب را بخرند و هدیه کنند. با توجه به محبوبیتی که مصدق آن زمان در میان روشنفکران داشت این مسئله باعث استقبال بیشتر کتاب شد.»(۸)

دومین اثر، اکبر هاشمی رفسنجانی در موضوع تاریخ، کتاب امیرکبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار است. انگیزه نگارش این کتاب، به گفته نویسنده اش، پس از مطالعه بخشی از کتاب میراث خوار استعمار نوشته مهدی بهار در ذهن و دل مولف، قوت گرفته است. انگیزه ای که باید آن را اساساً با منشا «ایمان و اعتقاد» تلقی کرد و کتاب را هم به گونه ای گزارش مبارزات ضد استعماری یکی از دولتمردان خوش نام و محبوب ایران دانست. این پس زمینه اعتقادی در سبب اصلی تالیف کتاب (آن هم در سال 1346 ش) به صراحت هم در تقدیم نامه کتاب مشهود است و هم در سطور پایانی پیشگفتار آن. نویسنده در تقدیم نامه نوشته است: «تقدیم به تمام مسلمانی که از ضعف و انحطاط کشورهای اسلامی رنج می برند و آرزوی عظمت و مجد اسلام و مسلمین وجودشان را مسخر کرده و با اخلاص و فداکاری در راه تجدید جلال و شکوه اسلام و نجات مسلمین از بند استعمار و استثمار به پیکار برخاسته اند.»(۹) و با این جملات نیز پیش گفتار کتاب را به پایان برده است: «غرض اصلی ما در این کتاب تشریح مبارزات ضداستعماری امیرکبیر است و اگر مباحثی راجع به اصلاحات داخلی پیش می آوریم تا آنجاست که ارتباط به مبارزه با خرابکاری استعمار دارد. اضافه می کنیم که در این کتاب نگارنده درصدد تحقیق تاریخی نیست و لذا خوانندگان گرامی نباید انتظار داشته باشند که بر اساس تاریخ نویسی تجزیه و تحلیل و بررسی و کنجکاوی ببینند بلکه هدف اصلی، برسی وضع امیرکبیر در مقابل استعمار و استعمارگران است و این بحث را از روی نوشته های موجود دنبال می کنیم.»(۱۰) این نوع مواجهه «عقیدتی و اعتقادی» با مقولهتاریخ را باید اصلی ترین ویژگیِ تاریخ پژوهی آیت الله هاشمی رفسنجانی در تالیف امیرکبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار و در ترجمه سرگذشت فلسطین یا کارنامه سیاه استعمار به شمار آورد. قید کلمه «استعمار» و القا احساس نکوهش و تقبیح مصداق و مفهوم آن در عنوان هر دو کتاب، گویای نوع دغدغه های خاطر هاشمی رفسنجانی در پرداختن به ماجراها و شخصیت های تاریخی است. همچنین باید یادآور شد که این تفکر عقیدتی و اعتقادی به مقوله تاریخ در ذهنیت «روحانی تاریخ پژوه» به حدی است که گاه رنگ تعلق خاطر عمیق احساسی و عاطفی به خود می گیرد و او را تا آستانه غم و اندوه بسیار جان گزا با خود می برد:

«23 آذر 1395، در دیدار با دست اندرکاران همایش صدوهفتادمین سالگرد تاسیس دارالفنون، هاشمی کتابی را که حدود 40 سال پیش درباره امیرکبیر نوشته بود به جلسه آورد و با حال خاصی، آرام از روی متن کتاب خواند. بخش هایی که خواند مربوط به اعزام سفیری از سوی امیرکبیر به اتریش بود تا معلمانی را برای رشته هایی که قرار بود در مدرسه تدریس شوند انتخاب کند و با خود به تهران بیاورد... امیر درآمدن معلمان اتریشی شتاب زیادی داشت ... گروه معلمان اتریشی وقتی وارد تهران شد که امیر به دست شاه 20 ساله خام و جوان (ناصرالدین شاه) از کار برکنار شده بود و صدراعظم بعدی، میرزا آقاخان که برخلاف امیرکبیر دل درگرو حمایت انگلیسی ها از خود داشت بر سر کار بود. در تهران با این هیئت در اولین برخورد با سردی هرچه تمام رفتار و به آن ها گفته شد کسی که شما را دعوت کرده دیگر بر سر کار نیست. هاشمی وقتی این عبارت را خواند که: وقتی هیئت وارد تهران شد دیگر امیرکبیر بر سر کار نبود بارها بغض کرد و با بغض سخنش را ادامه داد تا رسید به این عبارت که یکی از معلمان گفته بود: بلی اگر امیرکبیر الان بر سر کار بود با ما این گونه رفتار نمی شد. این را که خواند، درست مثل کسی که بلاتشبیه روضه حضرت سیدالشهدا علیه السلام را از روی متن مقتل بخواند و بگرید گریست. چنان گریست که نتوانست جلوی گریه اش را بگیرد.»(۱۱)

با تاریخ تا دل تاریخ

مجموعه آثار خاطرات و روزنوشت های آیت الله هاشمی رفسنجانی میراث گرانقدر او برای پژوهشگران تاریخ معاصر و از منابع مهم تدوین و تالیف چگونگی وقوع انقلاب اسلامی، استقرار جمهوری اسلامی ایران و سرگذشت جنگ و دفاع مقدس و نیز روایتگر ماجراهای پرفراز و فرود و سرشار از امید و غم سال های پرمشغله نویسنده خاطرات در مناصب عالی نظام جمهوری اسلامی است. این آثار در 18 جلد نسبتاً پربرگ فراهم آمده و هر جلد به عنوانی «تامل برانگیز» نامیده شده است. این عناوینِ خاطرات و روزنوشت ها، به نوعی براعت استهلالی است بر مندرجات و مطالب آن جلد و نیز زمینه ساز آشنایی ذهنی خوانندگان است با محتوای هریک از مجلدات: دوران مبارزه، انقلاب و پیروزی، انقلاب در بحران، عبور از بحران، پس از بحران، آرامش و چالش، به سوی سرنوشت، امید و دلواپسی، اوج دفاع، دفاع و سیاست، پایان دفاع آغاز بازسازی، بازسازی و سازندگی، اعتدال و پیروزی، سازندگی و شکوفایی، رونق سازندگی، صلابت سازندگی، صبر و پیروزی!

شیوه تاریخ نگاری و شرح احوال نویسی در مجموعه این آثار بر دو قسم است: از جلد اول تا جلد چهارم (دوران مبارزه، انقلاب و پیروزی، انقلاب در بحران) که سوانح عمر نویسنده خاطرات و فراز فرود آن را از تولد تا 1359 ش دربرگرفته است «ساختاری روایتگر» از پس «گذشت سال ها» دارد که با تکیه بر منابع و اسناد و حافظه و خاطرات و گاه با رنگی از «تحلیلِ مختصر» به قلم آمده است. به نظر می رسد که آیت الله هاشمی رفسنجانی در تدوین این بخش، ضمن آنکه به شیوه روش کهن شرح حال نویسی سنتی اسلامی نظر داشته و به محتوای «آموزنده و اخلاقی و فرایض دینی» در خاطره گویی و شرح حال نویسی خود اهمیت می داده است و چه بسا از این نظر می توان اثر او را با سیاحت شرق آقا نجفی قوچانی و خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی مقایسه کرد توجهی بسیار به آموزه هایی چون «مقاومت، مبارزه، سرسختی و امیدواری» داشته است و جان کلام او را باید در این موضوعات خلاصه کرد.(۱۲)

اما قسم دوم مجموعه کارنامه و خاطرات آیت الله هاشمی رفسنجانی که بخش اعظم آثارش در نوع خاطره نویسی بوده «روزنوشته های» اوست. این روزنوشت ها از شنبه اول فروردین 1360 آغازشده و در روز دوشنبه 29 اسفند 1373 پایان یافته است. (از مجلد 5 تا 18 از مجموعه کارنامه و خاطرات آیت الله هاشمی رفسنجانی). بی تردید در میان دولتمردان و سیاست پیشه گان طراز اول ایران در تاریخ معاصر، مشروح ترین و پربرگ ترین خاطرات و روزنوشته ها را آیت الله هاشمی رفسنجانی به قلم آورده و منتشر کرده است. به لحاظ شیوه روزنگاشت نگاری و احیاناً تبعیت و تقلید از آثار مشابه قبل از انتشار «این خاطرات و روزنگاشته ها» نمی توان «دقیقاً» و از روی «قطعیت» اظهارنظر کرد؛ چراکه تا پیش از اولین روز «ثبت این خاطرات روزانه» (شنبه اول فروردین 1360) از میان مجموعه روزنوشت ها و خاطرات مشهور و زبانزد نوشته شده به قلم فرهیختگان و ارباب سیاست و قدرت، فقط روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه (به کوشش ایرج افشار، تهران 1346) و یادداشت های دکتر قاسم غنی (به کوشش سیروس غنی، لندن 1359) منتشر شده بود. آقای هاشمی رفسنجانی البته در یادداشت های روزنامه خود هیچ اشاره ای به این «روزنوشت ها و خاطرات» منتشرشده نکرده اند. همچنین دقیقاً نمی توان به این نکته پی برد که ایشان به سائقه روح نوجویی و تجددگرایی و تاریخ پژوهی که از او سراغ داریم و نیز با توجه به اقتدار و قدرتی که داشته است آیا هیچ گاه درصدد برآمده است که مثلاً اسناد و منابع منتشرنشده گنجینه های نسخ خطی ایران را (کتابخانه ملی، کاخ گلستان، کتابخانه مجلس شورای اسلامی و...) به قصد مطالعه آثار هم موضوعِ خاطرات و روزنوشته های در دست نگارش خود مطالعه و بررسی کند؟ به لحاظ «زمان» پس از ثبت اولین «روزنگاشت» در روزنوشته ها (شنبه اول فروردین 1360) تا آخرین روز ثبت روزنگاشت در این دسته آثاری که تاکنون از ایشان منتشر شده است (دوشنبه 29 اسفند 1373)(۱۳) در عرصه پژوهش های تاریخ معاصر، رویدادهای بسیار خجسته نظر پژوهشگران تاریخ معاصر و ارباب قدرت و سیاست را به خود جلب کرده است. در طی این سال ها (1360 تا 1373) دو کتاب بسیار مهم و زبانزد همگان در نوع «خاطرات نویسی روزانه» به زبان فارسی منتشر شده است: روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه در سفر سوم فرنگستان و یادداشت های علم. بسیار دور از ذهن می نمایاند که آقای هاشمی رفسنجانی از مطالعه این کتاب ها غفلت کرده باشد اما اینکه پس از انتشار یادداشت های علم و روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه، در ذهنیت آقای رفسنجانی در باب «روزنگاری و ثبت خاطرات روزانه» آیا «حک و اصلاحی» صورت پذیرفته یا خیر؟ به دشواری می توان به این پرسش پاسخ داد؛ اما آنچه مسلم است آقای هاشمی رفسنجانی تا روزی که می زیسته و 38 سال از عمر 82 ساله خود را از تصمیم گیرندگان و صاحبان پرقدرت و اقتدار در دوران جمهوری اسلامی بوده و به نوعی باید گفت در این 38 سال در «دل تاریخ» دم می زده، همواره دغدغه «با تاریخ بودن» را داشته است. او همواره «با تاریخ تا دل تاریخ» بوده است!

تاریخ نگار مصلحت نگر

در باب تامل در شیوه تاریخ نگاری آیت الله هاشمی رفسنجانی، اولین نکته توجه به «انگیزه های» او در نگارش «روزنگاشت ها و خاطره ها»ست. این انگیزه، به روشنی در پیشگفتار نویسنده، در اولین مجلد روزنگاشت ها، مشهود است: «توفیق ثبت بخشی از خاطرات و حوادث مهم تاریخی دوران انقلاب اسلامی را از «الطاف الهی» می دانم؛ کاری ساده و آسان برای این جانب اما مطمئناً برای تدوین «تاریخ پربار انقلاب» می تواند سرمایه خوبی باشد».(۱۴) بنابراین، اساسی ترین انگیزه تدوین و نگارش این «آثار» ادای دین به انقلاب اسلامی و در واقع همان مواجهه «عقیدتی و اعتقادی» روحانی تاریخ پژوه با مقوله تاریخ است. این مواجهه اعتقادی و عقیدتی که انگیزه و زمینه «توجه به جزئیات حوادث و ثبت آن را در دفترهای روزانه» نویسنده شکل داده در نوع «نگرش نویسنده روزنگاشت ها به ماجراها و مسائل» و نیز در «رعایت گفتنی ها و نگفتنی ها» و در لحاظ کردن «محدودیت های اخلاقی و امنیتی و سیاسی و...» بسیار تاثیرگذار بوده است. آیت الله هاشمی رفسنجانی به صراحت این نکته را یادآور خوانندگان شده است: «از چاپ بعضی از مطالب که جنبه اسرار کشور یا افراد را دارد خودداری شده و برای این منظور با چند نفر از دوستان اهل نظر و رازدار مشورت شده است».(۱۵) انتشار یادداشت ها و خاطرات به گفته نویسنده اش با «ملاحظه کاری» بوده است؛ و از آنجایی که یادداشت های روزانه آیت الله هاشمی رفسنجانی، از شواهد بسیار شاذ این نوع نوشته هاست که در زمان حیات نویسنده آن منتشرشده است،(۱۶) ضرورت این ملاحظه کاری بیشتر خود را می نمایاند. نویسنده این یادداشت ها نیز خود واقف به این نکته بوده است: «می دانم که انتشار خاطراتی این چنین در زمان حیات خود صاحب اثر و حیات بسیاری از افراد و خانواده های مذکور در کتاب خالی از مشکل و آثار منفی نیست. ...».(۱۷) با مرور دقیق مجموعه مجلدات یادداشت های روزانه آیت الله هاشمی رفسنجانی، می توان به این نتیجه رسید که نویسنده این یادداشت های روزانه، در عین مواجهه اعتقادی و عقیدتی با «تاریخ» و کوشش تحسین انگیزی که به ثبت «جزئیات وقایع دوران و احوالات شخصی» خود داشته و این «نوشتن» هر روز را نوعی تکلیف و وظیفه تعطیل ناپذیر قلمداد می کرده است،(۱۸) در ثبت و نوشتن «دیده ها و شنیدها و گفته های» خود اصولاً تا جایی پیش می رود که پا از حریم «مصلحت» فراتر نگذارد. نویسنده این یادداشت ها که نه در مقام ناظر و گزارشگرِ وقایع، بلکه در جایگاه «تعیین کننده و تصمیم گیرنده» شرح ماجراها را به قلم آورده است هرگز درصدد آن نیست از «رازهای مگو و اسرار» بنویسد. قصد افشاگری هم ندارد. همواره با ایجاز، گزارشی خیلی کلی از «شنیدن ها و دیدن ها و گفتن های» خود بازمی گوید و به قلم می آورد. درعین حال وقتی هم پای «مصالح نظام و جمهوری اسلامی» در میان نباشد البته از بسیاری حالات روحی و احوال شخصی و از اخبار خانواده و دید و بازدید با فامیل و سلایق و لذت های فردی و جمعی و تفریحات و مطالعه و... با خوانندگان صمیمانه سخن می گوید.(۱۹) او فقط درصدد «حفظ مصالح نظام» است و هدفی هم جز این ندارد. اگر دست به قلم برده و این «روزنوشته ها» را از خود به یادگار گذاشته در ذهنیت خود حفظ مصلحت های نظام را در نظر داشته است تا راه را بر بسیاری تردیدها و ابهامات در خصوص تدوین تاریخ انقلاب اسلامی ببندد، مانع انحراف ها شود و در نهایت به آیندگان کمک کند: «حضورم در مسئولیت های حساس و کلیدی و ملاقات ها و ملاحظه گزارش های متنوع و سفرهای مهم داخلی و خارجی باعث شده که این مجموعه حاوی سرنخ هایی برای پیگیری رویدادهای مهم تاریخ باشد».(۲۰) اینکه این یادداشت ها در آینده چه «سرنخ هایی» برای پیگیری «رویدادهای مهم تاریخی» خواهد بود به مانند قضاوت درباره کارنامه سیاسی نویسنده این یادداشت ها مستلزم صبر و حوصله تاریخ است. تاریخ بی تردید کارنامه این «روحانی تاریخ پژوه» را که همواره «دغدغه مصلحتِ» انقلاب و کشور و درک «تاریخی» از وقایع داشت، با انصاف به داوری خواهد نشست.

منابع:

۱- جعفر شیرعلی نیا، روایتی از زندگی و زمانه آیت الله اکبر هاشمی رفسنجانی (از ولادت تا ارتحال)، تهران انتشارات سایان، 1395.

۲- فرهاد طاهری، «روزهای سنت و تجدد»، ایرانشهر امروز، سال اول، شماره 4، آبان و آذر 1395.

۳- عباس میلانی، تجدد و تجددستیزی در ایران، تهران، نشر اختران 1383.

۴- ابوالبشرفرمانفرمائیان، ریشه یابی تاریخی و حقوقی انقلاب اسلامی ایران، تهران، انتشارات تالیا، 1390.

۵- برت گ. فراگنر، خاطرات نویسی ایرانیان، ترجمه مجید جلیلوند رضائی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1377.

۶- اکبر هاشمی رفسنجانی، امیرکبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار، تهران، موسسه مطبوعاتی فراهانی، 1346.

۷- اکبر هاشمی رفسنجانی، کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی (18 جلد)، تهران، دفتر نشر انقلاب، 1393-1396.

۸- خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی، به اهتمام غلامحسین میرزاصالح، تهران، انتشارات کویر، 1393.

پانویس ها:

۱- برای اطلاع دقیق از کارنامه مبارزاتی و سیاسی و نیز مناصب آیت الله هاشمی رفسنجانی نک: جعفر شیرعلی نیا، روایتی از زندگی و زمانه آیت الله اکبر هاشمی رفسنجانی (از ولادت تا ارتحال)، تهران انتشارات سایان، 1395

۲- فرهاد طاهری، «روزهای سنت و تجدد»، ایرانشهر امروز، سال اول، شماره 4، آبان و آذر 1395، ص 109؛ نیز نک: عباس میلانی، تجدد و تجددستیزی در ایران، تهران، نشر اختران 1383، ص 9- 21

۳- فرهاد طاهری، همان جا.

۴- برای اطلاع بیشتر در این خصوص نک: ابوالبشر فرمانفرمائیان، ریشه یابی تاریخی و حقوقی انقلاب اسلامی ایران، تهران، انتشارات تالیا، 1390، «آموزش سنتی در ایران اسلامی» ص 191- 199

۵- برت گ. فراگنر، خاطرات نویسی ایرانیان، ترجمه مجید جلیلوند رضائی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1377، ص 73

۶- مجموعه کارنامه و خاطرات آیت الله هاشمی رفسنجانی در هجده جلد و در شمار صفحاتی بالغ بر یازده هزار صفحه به سرمایه دفتر نشر معارف انقلاب در تهران منتشرشده است.

۷- اکرم زُعَیتر (Akram Zuayter) نویسنده کتاب، سفیر وقت اردن در ایران بود.

۸- کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی، دوران مبارزه (جلد اول)، به کوشش محسن هاشمی، تهران دفتر نشر معارف انقلاب، ص 177؛ نیز برای اطلاع از انگیزه و چگونگی ترجمه و انتشار کتاب سرگذشت فلسطین... نک: همان، ص 171-177.

۹- همان، ص 357

۱۰- اکبر هاشمی رفسنجانی، امیرکبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار، تهران، موسسه مطبوعاتی فراهانی، 1346

۱۱- جعفر شیرعلی نیا، روایتی ارزندگی و زمانه آیت الله اکبر هاشمی رفسنجانی، تهران، انتشارات سایان، 1395، ص 946

۱۲- برای اطلاع از شواهد این دغدغه های نویسنده خاطرات از جمله نک: هاشمی رفسنجانی، دوران مبارزه، (جلد اول) به کوشش محسن هاشمی تهران، 1395، ص 62-63، 185-188 همچنین برای اطلاع از این ویژگی کتاب سیاحت شرق آقا نجفی نک: برت گ. فراگنر، همان، 96- 97. برای اطلاع از این ویژگی خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی نیز نک: خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی، به اهتمام غلامحسین میرزاصالح، تهران، انتشارات کویر، 1393، فصل دوم، دوره پنجم زندگانی.

۱۳- برای اطلاع دقیق نک: آیت الله هاشمی رفسنجانی، عبور از بحران، (جلد 5)، به کوشش یاسر هاشمی، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب 1393،29، نیز نک همو، صبر و پیروزی (جلد 18) به اهتمام عماد هاشمی، تهران، دفتر نشر انقلاب، 1396، ص 797

۱۴- آیت الله هاشمی رفسنجانی، عبور از بحران، (جلد 5)، به کوشش یاسر هاشمی، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب 1393، ص 11.

۱۵- همان، 14.

۱۶- رجال سیاسی و دولتمردان صاحب نامی که روزنگاشت و خاطرات روزانه به قلم آورده اند آثارشان پس ازدرگذشت آنان منتشرشده است. از جمله این بزرگان می توان به این شخصیت ها اشاره کرد: محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، محمدعلی فروغی، قهرمان میرزا سالور ملقب به «عین السلطنه»، اسدالله علم، میرزاعلی اصغرخان حکمت، قاسم غنی.

۱۷- آیت الله هاشمی رفسنجانی، همان، ص 15

۱۸- آیت الله هاشمی رفسنجانی درجای جای یادداشت های خود بارها اشاره می کند که مثلاً «نوشتن یادداشت های عقب افتاده را انجام دادم.»

۱۹- با مراجعه به مجموعه یادداشت های روزانه آیت الله هاشمی می توان به تعلقات خاطر نویسنده به نوع غذا، (مثلاً آبگوشت یا گوشت قورمه)، بدخوابی یا خوش خوابی در سفر، میزان ارتباط صمیمی او با اعضای خانواده، طبیعت گردی، صبر و حوصله در برابر خطاهای دیگران و حتی به طبع شاعری او و شعری که برای استاد شهریار سروده است (مجلد 8 کارنامه و خاطرات، به سوی سرنوشت، ص 536-539) به خوبی پی برد.

۲۰- آیت الله هاشمی رفسنجانی، عبور از بحران، (جلد 5) به کوشش یاسر هاشمی، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، 1393، «پیش درآمدی بر چاپ دوره کارنامه و خاطرات»

* دانشنامه نگار و پژوهش گر تاریخ معاصر

   #آیت الله هاشمی #انقلاب اسلامی #مقاله #روحانی #حوادث #دفاع مقدس #پژوهش #خانواده #ایرانشهر #ریشه یابی