تاریخ دریافت خبر: نظر بینندگان بازدید: 253
دهکده پرملال از مهم ترین آثار امین فقیری و ادبیات روستایی است. به مناسبت انتشار دوباره این کتاب در نشر چشمه، داریوش احمدی نویسنده برگزیده داستان شیراز نگاهی به آن داشته است.
pixel.gifداریوش احمدی
داریوش احمدی
خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، داریوش احمدی: وقتی نام امین فقیری به زبان می آید، خودبه خود مجموعه داستان بی بدیلش «دهکده پر ملال» در ذهن تداعی می شود. اکثر اهالی ادبیات، به خصوص داستان نویسانِ دهه چهل به بعد، امین فقیری را با دهکده پر ملالش می شناسند. برخی از آثار بی شمار دیگرش که شاید خیلی پخته تر و منسجم تر از دهکده پر ملال باشند، هنوز خود را از سیطره این کتاب رها نکرده اند.

«دهکده پر ملال»، مانندِ «عزاداران بَیَلِ» غلامحسین ساعدی، حادثه ای بود در داستان نویسی این مرز و بوم که بدایع و جسارت های نویسنده جوان و نوپایی را نشان می­ داد که ساده و بی ادعا می­ نوشت. روستا را عمیقاً می­ شناخت. با روستائیان زندگی­ کرده بود و از منظری جامعه شناسانه به درک عمیقی از روانشناسی رفتارها و باورهای آدم های اطرافش رسیده بود. اکنون پنجاه سال از انتشار دهکده پر ملال می گذرد. در این سال ها امین فقیری آثار دیگری را به چاپ سپرده و همواره به راهش ادامه داده است.
هدف از این بررسی اجمالی، نگاهی به دو کتابِ تازه انتشار یافته او در سال 1395، به نام های «کتاب گربه» و «شهربازی» است.

در مجموعه داستانِ «کتابِ گربه»، که از شانزده داستان تشکیل شده است و به تعبیری می توان آن ها را داستان های فراواقعی و یا سوررئالیستیِ امین فقیری نامید، با توجه به تاریخ داستان ها یک بازه­ زمانی چهل و یک ساله را در برمی­ گیرد. برخی از آن ها بسیار قدرتمند نوشته شده اند. و ملاک بررسی بیشتر همان داستان ها می­ باشند.

امین فقیری در داستانِ «گربه ها»، دنیایی واقعی را به دنیایی وهمی که در غبار شن گم شده است پیوند می زند. دنیایی­ کوچک، در شهر پرت و دورافتاده کویری، در خانه زنی به نامِ «ایران»، که بوی فقر و فحشا و دزدی و پلشتی عشق می­ دهد. مسافر جوانی، عصر هنگام با اتوبوسی که نقص فنی دارد و باید تعمیر شود، وارد شهری کویری می شود. تمام شهر را به قصد خوابیدن زیر پا می گذارد و در نهایت مجبور می شود به پیرمرد گاراژداری که به «عبدی گربه» معروف است و با گربه هایی کثیف که اطراف دهانشان خون دلمه بسته است، پناه ببرد. عبدی گربه او را به خانه زنی معروفه به نام «ایران دیزل» می برد تا شب را در آنجا سر کند. زن از تنهایی و دلتنگی هاش می گوید. از مردی که بتواند به او تکیه کند و به زندگی اش سر و سامان دهد. بیشتر دلخوشی اش عکس رانندگان کامیون ها و تانکرها است که آن ها را به در و دیوار خانه اش چسبانده است. و در نهایت مسافر جوان، شب را به روز می­ رساند. اما وقتی بیدار می شود، اتوبوس رفته و تمام پولش هم به سرقت رفته است. داستان «گربه ها» از لایه های پنهان زندگی آدم هایی سخن می گوید که فجاعت زندگی را با تمام ابعادش پذیرفته اند و آن را مانند خود زندگی می دانند.
داستانِ «از اینجا که می گذشتید آذر را ندیدید؟!»، رجعت به گذشته است. رجعت به تاریکی خاطرات، به فناشدن و به فناکشیده شدن.

شاید بتوان گفت داستانِ «خاربوته های آن خشکستان»، بهترین و ژرف ساخت ترین داستان این مجموعه باشد. داستانی نمادین و چندلایه که بر تمام عناصر تکنیکی داستان حاکمیت دارد. انگار محتوای نمادین داستان، فُرم را به وجود آورده است و می توان درباره این داستان، صدها صفحه نوشت و باز آن را خواند و از آن سیر نشد. هرچند این داستان گنجایش بیشتری را می طلبید و قابلیت های تبدیل شدن به یک رمان را داشت و زمان و مکان تاریخی خاصی را نشان می دهد که برای آدم های آن روزگار می تواند یادآورد زخم چاقویی باشد که هیچ گاه جوش نخواهد خورد. داستان نمادین خاربوته های آن خشکستان را می توان همه جای این جهان مشاهده کرد. در این داستان سمبولیک سوررئال، که از واقعیتی عینی و دهشتناک که مانند کابوسی است، پرده برداری می کند؛ سرگذشت آدم هایی را بیان می کند که به آزار و اذیت و شکنجه شدن خود، خو گرفته اند و قطع انگشت به مثابه کارت شناسایی آن ها قلمداد می شود. در حقیقت، تغییرات تابعی است از فتوا و قانون در هر شهر و مکانی. آیا به تعبیری سیاسی، انگشتِ دستِ چپ، نمادی است از رادیکالیسم و یا انگشتِ دست راست، نمادی است از اصول و اعتقادات اولیه؟ امین فقیری در این داستان، به صورت نمادین، مناسبات تمامیت خواهی را در یک جامعه به مسلخ کشیده شده برملا می کند. مناسباتی که باعث می شود انسان ها به از خودبیگانگی برسند و یا در باورهای خود استحاله شوند و هرگز گله و شکایتی از وضعیت موجود نکنند. اشکی که در گوشه چشم پیرمرد دالان دارـ که انگشت دست او را قطع کرده اندـ دیده می شود، با اشکی که از چشم دیگران جاری است، همگی علیرغم میل خود، گردن گذاشتن به وضعیت موجود و پذیرش بلامنازعی از سر ناچاری است.

داستان «همانند نسیمی که بوزد»، یک حادثه طولانی دهشتناک است. یک حادثه تاریخی که در هر کجای دنیا می تواند اتفاق افتاده باشد. بستگی به این دارد که انسان ها چطور از آن یاد کنند. نماد و نشانه های داستان از دوران هایی سخن می گوید. از آدم هایی بدنهاد و دیوسرشت که به یاری افکار شیطانی شان در دل آدم ها، به خصوص جوانان و نوباوه­گان نفوذ می کنند و آن ها را در باور دیگران به خاطره ای تبدیل می­ کنند که می تواند مبدأیی از تاریخ باشد. شاید بتوان گفت این داستان یکی از بهترین داستان های امین فقیری است که نمونه های آن در این جهان اتفاق افتاده است و باز هم می تواند بدتر از آن اتفاق بیفتد. اما در هر جایی به مقتضیات افراد آن جامعه.

«همانند نسیمی که بوزد» داستانی است درباره بی ارزش کردن ارزش ها و باورها و آمال و آرزوهای انسان ها. داستان مردی است که ارزش ها را بی ارزش می داند و به جای آن ها، ارزش های جدیدی را بنا می نهد که خود نیز به آن ها اعتقادی ندارد. در نظام ذهنی آن مرد، ناهنجاری ها جای خود را به هنجارها می دهند و هنجارها خود، بی ارزش هستند. بی شک او از آن دلخوش است که آدم ها به این باور برسند که مرده ها برتر از زنده ها باشند. و مرده ها همیشه باید با زنده هاشان زندگی کنند. اگرچه خود ارزشی برای آن مرده ها قائل نیست. پس برای مرده ها شناسنامه ها و مُهر و نشانه های بیشتری چاپ می شود و آدم ها باید از قَبَل آن مرده ها شاد باشند و با یاد و خاطره آن ها زندگی کنند. او بر این باور است که همه چیز باید به سیطره مرده ها دربیاید. و زنده های بی مرده، انگار آدم های بی هویتی هستند آن هایی که مرده ندارند، باید مرده ای را به امانت بگیرند و از سقف خانه آویزان کنند تا جلو افراد دیگر شرمسار و سرشکسته نشوند. رسالت او جز مرگ و نیستی چیزی نیست. او گفت: «رسالتی دارم بر شما – همان گونه که مهر و ماه زمین را می نوازد شما را خواهم نواخت.(ص 125) او کسی است که حتی آوازها و ترانه های انسان ها را تغییر می دهد و آوازهای آن ها را بی ارزش می خواند و با کلماتی آن ها را فریب می دهد تا همگی به اسارت دربیایند.

«انگار هیچوقت نبوده»، در این داستان، وحشت و ترس از وهم و خیالی که از زمانه بر ذهن آدم ها تزریق می کند، آن ها را به از خودبیگانگی می رساند. به طوری که همه ره توشه برمی دارند و پای به راهی می گذارند که آن راه را پایانی نیست. فضای وهمی داستان های امین فقیری به یاری المان هایی بی نظیر، مانند وهم و تاریکی و خیال و ابرهای تیره، گربه هایی با دهان هایی از خون دلمه بسته، صداهای درهم و وهمناک کویر، باغ های سوخته، به خواننده انتقال پیدا می کند. در داستان های امین فقیری هیچ چشم انداز امیدی وجود ندارد. حتی در بهترین و امیدوارترین داستان مجموعه، باز ناامیدی حضوری چشمگیر دارد. در این داستان­ ها، شخصیت­ ها در محاق و پرده ای از وهم و گمان تجلی پیدا می کنند. برخی از کاراکترهای امین فقیری سیال و دست نیافتنی اند و انگار آدم نیستند. بلکه پرهیبی مه گرفته از آدم هایی بی سایه هستند که حتی اگر سایه ای هم داشته باشند، انگار سایه شان را از جایی دیگر قرض کرده و یا در شکل و پرهیب استعاره، آدمیت پیدا کرده اند. انسان هایی استحاله شده که دائماً تلاش می کنند به کالبد حقیقی خود بازگردند. اما جهان آنها، جهانی بی بازگشت و بی امید است. آن ها را به جهان زندگان راهی نیست.

داستانِ «لاک پشت»، داستانی است تمثیلی، با سوررئالیستی­ حزن انگیز، که تفوق خود را از جهانی کافکایی می گیرد. دو داستان که هر دو یکی هستند همزمان به موازات هم پیش می روند: «واقعیت، در کنار فرا واقعیت.» که گاه با هم دیگر جا عوض می کنند و گاه با هم دیگر ادغام می شوند. داستان از یک بازجویی شروع می شود و شاید بهتر بود اسم این داستان بازجویی باشد. بازجوها، همان هایی هستند که باید باشند. اما گناهِ متهم چیست؟ که تا آخر داستان کسی از آن سر درنمی آورد. آیا این جهان، جهانی کافکایی و غالب شده است که هرکس باید کفاره گناهان ناکرده خود را پس دهد؟ و یا همیشه چرایی وجود ندارد و انسان نباید دنبال علت و معلول ها بگردد. متهم چه گناهی مرتکب شده است که آن روز نمی خواست در شهر باشد و دوست داشت دست زن و بچه اش را بگیرد و به تپه های اطراف شهر بروند. آیا آن روز در شهر قرار بود چه اتفاقی بیفتد که مرد دوست نداشت آنجا بماند؟ شاید از خانه بیرون آمدن و در دل کوه ها و تپه ها و طبیعت رفتن و دل به باریکه آب و سرسبزی درخت ها سپردن، از دیدگاه بازجوها، جرم محسوب شود. مردی با همسرش «غزال»، و دختر و پسرش «درنا و شاهین»، تصمیم می گیرد روزی را بیرون از خانه در دل طبیعت بگذرانند. تا اینجای داستان، داستان بر بستری از رئالیسم حرکت می کند. در بالای تپه، درنا، با لاک پشتی روبرو می شود. او لاک پشت را می گیرد و از پدر خواهش می کند که اجازه دهد آن را با خودش به خانه بیاورد. و در همان لحظه، محیط اطراف که پر از سبزه و گل بود، به یک باره رنگ عوض می کند و تبدیل به سنگ و خاراسنگ می شود و همه چیز آرام آرام در این جهان داستانی نمادین و عجیب می شود. طبیعت سبز و خرم، به طبیعتی خشک و بی آب و علف، با سنگ هایی بدقواره تبدیل می شود. در حقیقت ورود لاک پشت به خانواده آن ها، طبیعت و جهان اطراف آن ها را تغییر می دهد. جالب اینجاست که این تغییرات را فقط پدر و پسر می بینند. بعد از ورود لاک پشت، صداهای فش فش مارهای زیادی را در اطرافشان می شنوند. مارهایی بزرگ و کوچک، که مارهای بزرگ، نمادی از خواص هستند، و مارهای کوچک تر که بسیار زیاد هستند، نمادی از عوام و کاسه لیسان و مزدوران. لاک پشت مانند بیشتر صاحب منصبان در عقب ماشین جا خوش می کند و مارها از جلو و عقب او را اسکورت می کنند.

«صدای ناله و شیون، از درون شکاف های کوه روی اتومبیل هوار می شد. گویی اتومبیل روی خون یا اشک لیز می خورد یا هُل داده می شد.» ص 160
بدون شک آدم هایی از اطراف چنین صحنه ای را از بالای کوه ها دیده اند. آدم هایی که از این لاک پشت و سایر لاک پشت ها جفا دیده اند.
«اشخاص بی چهره ای پشت بام ها را اشغال کرده بودند. پنجره ها تخته کوبی شده بود.» ص 160


اشخاص بی چهره، نمادی است از همان آدم های واقعی که مرتب به آن ها ظلم می شود و مدام در حال زجرکشیدن هستند. درنا، نمادی است از نسل جوان، دختر بچه ای که ذهنی ساده و بی غل و غش دارد و با همان سادگی و صداقتش آدم ها و حیوانات را دوست دارد. شاهین، نمادی است از یک انسان دلسوز و اندیشمند که همه چیز را می بیند. چون مارها در چشم های زیبای او خانه کرده اند. سرانجام لاک پشت آن چنان بزرگ و فربه می شود که نمی تواند حرکت کند. مارها از پرتو لاک پشت چاق شده اند. این بزرگی فقط فیزیکی نیست. بلکه بزرگی قدرت است. درنا که به آن ها خو گرفته بود، طعمه آن ها می شود. حال یا از سادگی کودکانه اش و یا از صداقتی که از پدر و مادر به ارث برده بود. غزال، همسر مرد، دق مرگ می شود. و لاک پشت که به دیکتاتور تبدیل شده است همه چیز را می خورد. او آب و برق و تلفن و آجر و قالی و کتاب...، و همه درناهایی را که بین کتاب ها بودند، می خورد و حتی کلمات هم رحم نمی کند. آن ها را می جود تا دین خود را به انسانیت ادا کرده باشد.

«مارهای کوچک می گریستند و خودآزاری می کردند.» ص 167، این جمله نمادی است از آدم هایی عامی که کورکورانه همه چیز را می پذیرند و تحت تأثیر واقع می شوند. شاهین آخرین قربانی لاک پشت است که استخوان هایش خرد می شود و دست و پایش به چهارگوشه جهان پرتاب می شود. و سرانجام، مرد به دست بازجوها، به خاطر اراجیفی باورنکردنی که به آن ها تحویل داده بود، کشته می شود.

داستان «شکارچیان»، داستان یک خواب است و تعهدات و اخلاقیات ذهنی، که در خواب و رویا هم به انسان و آرمان های او وفادار می مانند. داستان انسانی که برای­ گوساله ای که سیلاب دارد آن را با خود می برد و یا بچه ای که از مادرش، پدرش را می خواهد، دل می سوزاند. داستان انسانی است که شکار می شود. شکار آدم هایی که آن ها را نمی شناسد. آدم هایی­ که یک باره بر جسم و ذهنیت او وارد می شوند و حتی خواب های او را هم زیر نظر می گیرند.
«آن ها مرا از خود من بیشتر می شناسند. راجع به گذشته ام حرف می زنند. باید حواسم را از آن ها بدزدم.» ص174

داستان گربه ها، داستان انسانی است که بر مرگ آرزوهای خود می گرید. انسانی که ذره ذره در زمان و مکان تجزیه می شود و رویشی دوباره دارد. او نامیرا است.
«بر تابوتی از هیچ روی شانه های هیچکس» انگار پاره هایی از یک شعر است. گزین گویه هایی نمادین و شاعرانه ای است از ادبار آدمی و منش او در برهه ای از تاریخ:
صدای استغاثه آب ها می آید. ص 180
گاه صدای زنی می آید که مفهوم مرد را فراموش کرده است. ص 180
بین هر واژه هزاران سال فاصله است. ص 181
واژه ها از چشم اندوه می چکند و تمام می شوند و دوباره واژه های جدید می رویند. ص 181
یکی می نشیند و پنهان از چشم مارمولک ها چشم هایش رادر زیر ماسه ها می کارد. یکی خودش را به گونه ای معکوس در خاک دفن کرده است. دو پای نحیف از شن ها بیرون است که دو چشم درشت در کف آن ها می درخشد. 184
«آن مرگ برای تو کم بود. آسوده می شدی. باید مکافات نفس کشیدنت را پس بدهی.» ص 180
«نان را از بازو نمی توان درآورد.» ص184
«یک روز همه می خندند و یک روز همه گریانند! روزهایی هم هستند که در تقویم ها نیستند.» ص184

تمام داستان براساس این جمله شکل گرفته است. مردی را می برند در تابوتی از هیچ بر روی شانه های هیچکس می لغزد و می رود. ما از این مردان زیاد دیده ایم که در حقیقت تابوتی ندارند، اما بر روی شانه های آدم هایی که واقعاً وجود ندارند می روند و در گوری که به آن ها قداست می بخشد می خوابند.
آنچه به عنوان طیف کلی در انبوه نوشته های امین فقیری به چشم می خورد، فقر است. فقر با عواطف انسانی که به صورت ترس و توطئه و مرگ و اضطراب و معنا باختگی و بی کسی بروز می نماید.
مجموعه داستان «شهربازی» چهار داستان نسبتاً بلند را در برمی گیرد که بلندترین آن ها خود داستان شهر بازی است. آنچه به عنوان طیف کلی در داستان های این مجموعه به چشم می خورد، زمان و وقوع داستان ها است که به دوران قبل از انقلاب مربوط می شود. شالوده این داستان ها که همگی درونمایه هایی رئالیستی دارند و به صورت خطی نوشته شده اند. برمبنای خیانت، پاکی و صداقت، تزویر، سوءاستفاده های سیاسی، خیانت در عشق، و پشت پازدن به آرمان های سیاسی و عقیدتی، ارعاب، ریاکاری، گناه، شرارت و تاوان گناه، شکل گرفته است. شاید بتوان گفت که داستان «مهمان» یکی از بهترین داستان های این مجموعه است و تمام عناصر یک داستان خوب را در خود جای داده است. داستان، از تعلیقی بسیار قوی برخوردار است. اگر بخواهیم داستان را برمبنای عناصر و نگرش های داستانی سنتی و خطی بررسی نماییم، زمان و مکان و پیرنگ داستانی و نقاط اوج و فرود و گره گشایی و تعلیق در داستان به خوبی مشخص است. اما آنچه که به جذابیت این داستان می افزاید، و شاید بتوان آن را «از خودگذشتگی» نامید. از خودگذشتگی پزشک «فراز فرازمند» همسرِ «مریم» است. از خودگذشتگی در این داستان به مفهومی دیگر، شاید هم تراز استیصال هم معنا بیابد. از خودگذشتگی و استیصال پزشکی به نام «فراز فرازمند» که در شبی بارانی به یکی از دوستان قدیمی اش «ناصر پایدار» که بنابه دلایل سیاسی تحت تعقیب است، در خانه خود پناه می دهد. ناصر پایدار، با همسر پزشک، سر و سری پیدا می کند و باعث از هم پاشیدگی زندگی آن ها می شود. مریم که خانه و زندگی و همسر و بچه هایش را ترک می کند با ناصر پایدار به خارج از کشور می روند و در نهایت بعد از مدتی به کشور بازمی گردند. درحالی که مریم به بیماری ناعلاجی گرفتار شده است.

پایان بندی داستان می تواند به همین شکل اتفاق بیفتد. اما به قول یکی از دوستان نویسنده و منتقد، آیا مریم، مریمی که بر روی ویلچر نشسته است دارد کفاره گناهان خود، خیانت به همسر و فرزندانش را می دهد. و آیا نمی توانست سالم بماند. مریم، همسرِ پزشک، فراز فرازمند، در داستان، به خصوص در ابتدای داستان، زنی نشان داده می شود که چندان از آمدن یک سیاسی تحت تعقیب به خانه شان دل­خوشی ندارد و می ترسد زندگی شان را نابود کند. اما چطور بعد از مدتی به ناصر پایدار که از اعضای حزب است و دم از خلق می زند و دشمن قسم خورده نظام سلطنتی است، دل می بازد. دلایل کافی برای علاقه مندشدن مریم به ناصر پایدار در داستان بسیار کمرنگ است و اگر هم وجود داشته باشد، خاطراتی است که با «نازی» دختر خاله اش داشته است. نازی، دخترخاله مریم، زمانی به ناصر علاقه مند بوده است. در جایی دیگر از کتاب ص 26 می خوانیم: «نازی و مریم به همراه ناصر و فراز به بستنی فروشی باستان می رفتند.» و این تنها سر نخی است برای ریشه یابی این فاجعه که زندگی مریم و خانواده اش را دگرگون سازد.
«خودش را راضی کرده بود که مالکیت ناصر را به چنگ آورد. آیا این همه ریشه درگذشته نداشت؟ در زمان هایی که همراه نازی از مدرسه تعطیل می شدند و ناصر و فراز را همراه می دیدند و گاه به بستنی فروشی باستان می رفتند و کنار بخاری علاءالدین بستنی می خوردند. ناصر همیشه می گفت: «بستنی یخ را باید کنار بخاری خورد.» ص 26

در داستان میهمان، امین فقیری، برش هایی از زندگی هایی را به تصویر می کشد. امین فقیری، با توصیفات بسیار ظریف و غنای تکنیکی که درخور و شأن داستان است، برش هایی از زندگی مخفی و خانه به دوشی یک سیاسی مخالف رژیم شاه را که از اعضای برجسته حزب بوده و عشق را علیرغم میل باطنی اش انکار می کند و اصلاً انگار فرصتی برای پرداختن به عشق ندارد و اگر هم داشته باشد، نسبت به آن بی اعتنا است، برملا می کند و سرانجام به دامان همان عشق اسیر می شود. ناگفته نماند عشق به مفهوم مطلق کلمه، واژه ای بسیار شریف و آبرومند است. اما ناصر دست به دزدی و حرامی عشق می زند. هرچند در مونولوگ ها و واگویه­ هایش خود را شماتت می کند که «او دیگر سایه ای بیش نیست­ که خیال می کرد روزی آدم بوده، نفس کشیده و به خاطر تمام ظواهر جسمی و معنوی به دیگران فخر می فروخته است. او دیگر عضو مؤثر نیست. یک سنگ تیپا خورده است. جایزه او موهای افشانی بود که بر سر و صورتش ریخته بود و راه نفسش را بسته بود.» ص 34 کتاب
او یک انقلابی تواب است. او خود را نفی می کند. برش دیگر این داستان برمی گردد به زندگی مریم. همسر دکتر فرازمند که در کنار همسرش زندگی خوب و راحتی را داشته است. هیچ سر نخی در داستان از آشفتگی روحی و جنون در او به خواننده داده نمی شود. هرچند که به طور جسته و گریخته اشاراتی به دوران هایی می شود که با دخترخاله اش راجع به ناصر پایدار صحبت کرده اند. و باز هم در روزی دیگر ناصر و فراز و مریم و نازی به اتفاق هم به بستنی فروشی می روند. اما دلایل و علت ها برای چنین غلیان روحی آن هم در مدتی نزدیک به دو ماه بسیار کم و باورپذیر نیست. «سرهنگ متین» برادر مریم که یک آدمکش حرفه ای است و انواع و اقسام شکنجه ها را می شناسد و دربه در به دنبال ناصر می گردد تا او را تحویل مقامات دهد، چگونه می تواند در برابر خواهش نفسانی خواهرش و خیانت های او نسبت به همسرش تسلیم شود و کاری کند که پرونده­ ناصر مختومه شود؟ در داستان مهمانِ امین فقیری، هم عشق نسبی است و هم انقلابی بودن و آرمانگرایی و هم شاه پرستی و سرسپردگی. در حقیقت همه چیز نسبی است. هم عشق مریم به همسرش که در محاق مانده است و هم انقلابی بودن و آرمان گرایی ناصر پایدار و هم شاه دوست بودن و سرسپردگی و آدمکشی سرهنگ متین. و در پایان داستان گویی مریم کفاره گناهان خود را می دهد و از بیماری مهلکی رنج می برد. در رمان معروف آناکارنینای تولستوی، آنا به طرز وحشتناکی در ایستگاه راه آهن کشته می شود. گویی سرنوشت، او را به سزای اعمالش می رساند. همچنین در رمان مادام بوواریِ فلوبر، اِما بوواری نیز به چنین سرنوشتی دچار می شود. در رمان «ایفی بریستِ» فونتا نه، ایفی بریست هم به همسر و فرزندش خیانت می کند. هرسه زن به فرزندان و همسران خود خیانت کرده اند. اما آیا این جبر زمانه و سرنوشت است و یا این که خواست نویسنده است که پیامبر گونه ندا می دهد افراد خیانتکار به سزای اعمال خود خواهند رسید. پس چگونه است که خیلی ها مظهر شقاوت و گناه و آدمکشی هستند، اما هیچ گونه عذابی شامل حالشان نمی شود و به مرگی ظاهراً با عزت می میرند و بعد از مرگشان، هنوز هم آدم ها به مرده آن ها احترام می گذارند. امین فقیری ، ناصر را در ابتدا طوری نشان می دهد که شفقت خواننده را برمی انگیزد. اما در انتهای داستان، با آن که اظهار تأسف و گناه و ندامت تمام وجودش را می گدازد، او را تا حد یک انسان بسیار معمولی و هوسران و دزد ناموس نشان می دهد. شاید به تعبیری دیگر بتوان یکی از مسببان اصلی این فروپاشی خانوادگی را خود دکتر فرازمند قلمداد کرد. او که نه یک انقلابی دو آتشه است و نه یک آدم معمولی، بلکه انسانی است که در فرانسه درس خوانده و از طرفداران پر و پا قرص مصدق است، به نوعی از خودگذشتگی دست می یابد که در اوایل برای خواننده باورپذیر است. از خودگذشتگی او از نظر خودش اعتباری یک هفته ای دارد و نه دوماهه. اما کم کم از خودگذشتگی او در سایه ای از حجب و حیا و به دل گذاشتن به استیصال می رسد. تا جایی که دیگر همه چیز را از دست رفته می بیند.

در داستان «شهربازی»، زد و بندهای سیاسی، آدم تهیدستی را که مایحتاج خود و خانواده اش را به زور به دست می آورد، ملعبه دست دولتمردانی می کند که وقتی به صدارت رسید، بتوانند از او سوءاستفاده های اقتصادی و سیاسی کنند. و این شباهت زیادی به افسانه قدیمی سلطان و شبان دارد که تاج پادشاهی را بر سر چوپان بدبختی می گذارند. هرچند که در داستان سلطان و شبان، فراست چوپان همه چیز را وارونه می کند. در این داستان گرگعلی که نامش را به «رحمت الله گلکار» تغییر می دهند، نمادی است از نمایندگانی که در زمان حکومت پهلوی قبل از انقلاب به مجلس می رفتند و دیگرانی که پشت پرده بودند و از قبل آن ها به همه چیز می رسیدند. و شاید بتوان گفت که آن را نمادی از لمپنیسم هم می توان به حساب آورد. کسانی که یک شبه به همه چیز می رسند و انگار می توانند همه چیز را بخرند. هم شرف و آبرو، و هم فرهنگ و تمدن یک ملت را به باد فنا دهند. هرچند در این داستان نمادین رویکردهایی وجود دارد که می توان آن را به دیگر دولت ها هم تعمیم داد و می تواند در ذهن خواننده تعابیر گوناگونی را به وجود آورد. اما به هر حال شهر بازی همان طور که از نامش پیداست، بازی گرفتن افرادی است که خود ناخواسته به این شهر و یا آرمانشهر پا میگذارند. آدم هایی که برای این بازی و شهر ساخته نشده اند اما به بازی گرفته می شوند. مانند خیلی از آدم هایی که خودشان نمی دانند در چه بازی فجیع و دردناکی آن ها را شرکت داده اند.

داستان «تیمسار»، داستانی است با مشخصه های نظامی، حالتی کمیک و دراماتیک دارد. و تیمسار که شخصیت اصلی و نمادین این داستان است، کسی است که خصوصیات رضا شاهی دارد. مستبد و سختگیر و رادیکال است. البته با منطق. او قصد دارد که پاسبان های بی سواد را با سواد کند و به آن ها قول می دهد که اگر تصدیق ششم ابتدایی را بگیرند، می توانند تا مقام ستوانی ارتقا پیدا کنند.

داستان «کاش بین ما بود»، داستانی است یگانه و بی نظیر. داستانی خاطره انگیز از سال های دور. سال های رعب و وحشت. این داستان تلفیقی است از داستان و خاطره که امکان دارد برای هر انسان کتاب خوان و اهل اندیشه ای اتفاق افتاده باشد. اشاره ای است به سال های اختناق که ساواک «سازمان امنیت و آسایش کشوری» همه آدم ها را زیرنظر داشت. نثر ساده و شسته رفته امین فقیری و شیوه روایت بسیار بارز و چشمگیر است. زمان و مکان داستان و پیرنگ و حوادث داستانی کاملاً در داستان تنیده شده است. تعلیق داستان بسیار قوی و دلهره آور است و خواننده را لحظه ای رها نمی کند.

یک صبح بارانی، کسی درِ خانه راوی را که معلم است می زند و به او خبر می دهد که همین روزها ساواک می خواهد او را بگیرد. راوی که هم معلم است و هم نویسنده، و قبلاً کتابی از او به نام «دهکده پر ملال» چاپ شده است، به فکر فرو می رود و ماجرا را به همسرش می گوید. و تصمیم می گیرند کتاب های ممنوعه را از خانه بیرون برده و در جایی از بین ببرند. ماجرای از بین بردن کتاب ها، برای راوی نوعی ارتکاب به عمل قتل محسوب می شود. او نه تنها کتاب ها را از بین برده و آن ها را ریزریز کرده و در چاه انداخته است، بلکه گویی نویسندگان آن کتاب ها را هم کشته است تا خودش زنده بماند. چند روز می گذرد و از ساواکی ها خبری نمی شود. و راوی تصمیم می گیرد خودش جریان را پیگیری کند که چرا سراغش نمی آیند. و اصلاً جرمش چه است؟ «ایرج» که منبع موثق خبر است به او می گوید که جرم او جاسوسی برای شوروی بوده است! چون راوی کتابش را برای ایران شناس روس الکساندر آ شوینف که از ماموران ک گ ب بوده فرستاده است. و بعد به او اطمینان می دهد که دیگر خبری متوجه اش نیست. هرچند راوی به جای خالی ایرج در آخر داستان اشاره می کند که دیگر در بین ما نیست تا این نوشته را بخواند. او به خاک پیوسته است.
اهواز/ مسجدسلیمان / سال 1396

   #همسر #خانواده #اتومبیل #فرانسه #قتل #قرص #کامیون #شیراز #ریشه یابی #حوادث

محتوای خبر «امین فقیری؛ پنجاه سال بعد از «دهکده ی پر ملال»» را در سایت «خبرگزاری کتاب» ببینید