تاریخ دریافت خبر: نظر بینندگان
اخیرا پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی میزگردهایی درباره اندیشه ایرانشهری و پروژه فکری سیدجواد طباطبایی برگزار کرده است. حامد زارع روزنامه نگار حوزه اندیشه در این یادداشت به ذکر نسبت ایرانشهر و طباطبایی پرداخته است.
pixel.gifحامد زارع
حامد زارع
خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- حامد زارع: از همان نخستین سده های اسلامی کوشش هایی برای تثبیت مرکزیت ایرانشهر به مثابه مرکز جهان در تفکر باستانی ایران صورت گرفته است.

مورخان و اندیشمندان عرب زبان و ایرانی تباری نظیر ابن مقفع، دینوری و حمزه اصفهانی را می توان در ردیف پرورندگان حس ایرانی و کوشندگان پردازش مفاهیم ایرانشهری در قرون اولیه تاریخ اسلام دانست.

حتی مورخانی همانند گردیزی و ثعالبی را، با اینکه در پی جعل نسب و نیای ایرانی برای سلسله های مسلمان غیرایرانی بودند، می توان در دسته نویسندگانی جای داد که در بسط مفاهیم و ارزش های ایرانشهری شریک بوده اند. همه این نویسندگان در دوره تسلط اعراب سنی بر ایران زمین، تلاش های ماندگاری برای زنده نگه داشتن مفرداتی از تفکر ایرانی و نگهداری از گوهر ایران به مثابه کانون جهان در تداوم اندیشه اوستایی به کار بستند.

به رغم ارجمندی تلاش این نویسندگان برای حفاظت از جنبه هایی از آنچه می توان آن را ایده ایران نامید، اما این تلاش ها بازتابشی در حکومت و سیاست نداشت. به جز دوره محدود برقراری حکومت آل بویه در نواحی غربی و مرکزی فلات ایران، که تجربه ای کوتاه مدت از احیای سنت سیاسی ساسانی و فرهنگ پادشاهی ایران را با خود به همراه داشت، کمابیش منش سیاسی و روش حکمرانی مبتنی بر منطق خلافت اسلامی بود و همچنان انگاره های ایرانشهری با نثر عربی و در بطن متونی التقاطی از فرهنگ ایران و اسلام عرضه می شد.

اما تبدیل زبان بسط ارزش های ایرانشهری از عربی به فارسی و ظهور اندیشمندان تاثیرگذاری همچون ابوالقاسم فردوسی و ابوالفضل بیهقی در عصری که به میان پرده تاریخ ایرانی مشهور است، مسبب تدوین جامع ترین تبیین از حماسه ایرانی و همچنین نگارش تاریخ پایه ای ایران می شود. امری که مسبب ترویج زبان فارسی و تا حدودی فرهنگ ایرانشهری در دوره چیرگی ترکان بر ایران زمین نیز می شود و جنگجویان ترک تبار را مجذوب ایده های شاهنشاهی باستانی ایران می کند. تا جایی که «همه این فرمانراویان ترک امیدوار بودند خود را با سنت پادشاهی شاهنامه پیوند دهند که ایده آلی از فرمانروایی عرضه می کرد که آنان به آسانی و با شادمانی می پذیرفتند.» یکی از میراث های مشهور ایرانشهری که در این دوره تداوم یافت، سنت اندرزنامه نویسی است.

تحسین برانگیزترین و شاخص ترین نمونه این شیوه قدمایی اندیشه سیاسی «سیرالملوک» خواجه نظام الملک طوسی است. او که کاردان ترین وزیر تاریخ دوره اسلامی ایران و همچنین یکی از کارآمدترین متفکران سیاسی تمدن اسلامی است در رساله خود غنی ترین شیوه های حکمرانی و روش های اداره حکومت و سیاست، در قالب اندرزنامه را ارائه می دهد.

«خواجه در اندرزنامه اش روایتی از واقع گرایی و مصلحت اندیشی به حاشیه رفته را زنده می کند.» خواجه نظام الملک هم در مقام نویسنده سیاست نامه و هم در مقام وزیر خردمند آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی، به عبارت دیگر هم در نظر و هم در عمل، چهره شاخص در زمینه ایجاد وحدت ملی ایران زمین است. دریافت خواجه از مقولاتی نظیر شاهی آرمانی، پیوند دین و ملک و همچنین تفسیر او از مفهوم عدالت نشان می دهد سیاست نامه او در تداوم اندیشه سیاسی ایرانشهری تدوین شده است.

بدین ترتیب «دوره اسلامی ایران برخلاف سایر کشورهای باستانی که در امپراطوری اسلامی ادغام شدند، در تداوم دوره باستان ایران قابل بررسی است.» همان گونه که خواجه با اعراض از شریعت نامه نویسی به مثابه اندیشه سیاسی خلافت اسلامی، سیاست نامه نویسی به عنوان اندیشه سیاسی ایرانشهری را تداوم می بخشد؛ چند قرن بعد شهاب الدین سهرودی نیز با عبور از خرد یونانی به مثابه اندیشه فلسفی تمدن اسلامی، بازگشت به سرسلسله های خرد ایرانی و سرچشمه های فرزانگی ایران باستان را پیگیری می کند و به قول هانری کربن مغان یونانی مآب را به وطن معهودشان پارس باستان بازمی گرداند. کار سترگ سهروردی یک تجدید حیات و به عبارت دقیق تر یک تجدید پیوند است.

«تجدید پیوند دین مغانی افلاطونی مآب با سنت اوستایی که سهروردی یقینا پاره هایی اصیل از آن را می شناخته است. همچنین با سنت پهلوانان ایران باستان به شرحی که از برکت شاهنامه در پارس اسلامی تداوم یافته است.» توجه به آراء و آثار همه چهره های شاخصی که مسئول تداوم فرهنگی ایران زمین بوده اند، یکی از کارهای فروگذاشته شده کنونی است که باید از سر گرفته شود.

پرداختن به وضع استثنائی ایران زمین از مسیر بازخوانی میراث فکری بزرگانی نظیر ابن مقفع، فردوسی، بیهقی، خواجه نظام الملک و سهروردی می تواند مثمرثمر باشد. در این مسیر فیلسوف معاصر ایرانی که در چهاردهه اخیر توفیق تأمل فلسفی درباره ایران را پیدا کرده و به قدر وسع خویش در مسئولیت تداوم فرهنگی ایران زمین مشارکت داشته است، الگوی مناسبی است. جواد طباطبایی که با پشتکار خود و با پشتوانه ای فلسفی توانسته است چند طرح پژوهشی را به صورت همزمان و البته با آهنگی موزون و معطوف به منطق بسط آگاهی ملی ایران به پیش برد، و تامل درباره ایران را که کمابیش در انحصار اپوزسیون علمی خارج از کشور بود به ایران انتقال دهد.

وانگهی، به رغم اینکه طباطبایی، به خلاف نویسندگانی مانند ادوارد سعید، از منتقدان بی رویه «شرق شناسی» نیست، اما پوسته این نکته را برجسته کرده است که بخش بزرگی از مطالعات ایران، حتی دیدگاه های منتقدانی مانند آل احمد، به نوعی در قلمرو «شرق شناسی» قرار می گیرد و حاصل این مطالعات از بسیاری جهات با مواد تاریخ و تاریخ اندیشه در ایران سازگار نیست. مهم ترین نتیجه این دیدگاه انتقادی طباطبایی – نسبت به پژوهندگان ایران در خارج و بخشی از مطالعات ایران شناسان – موجب شده است که تحرکی در مطالعات حوزه اندیشه در ایران ایجاد شود و امید می رود که به تدریج شاهد انتشار نتایج مطالعات جدیدی باشیم که از نتایج چنین دیدگاه انتقادی است.

   #حکومت #ایرانشهر #فردوسی #عدالت #زبان فارسی #ساسانی